Vlaanderen heeft nood aan een sterke overheid

Ideologisch rechts pleit al decennia onterecht voor minder overheid en meer privatisering. Die smeekbede van Vlaanderens rechterflank berust op twee slechte voorbeelden: België en Vlaanderen.

Zowel ons regionale als ons federale overheidsapparaat is gigantisch. Ongeveer 20 procent van de Belgische beroepsbevolking werkt voor de overheid. Het OESO-gemiddelde ligt met 14 procent een stuk lager. Dat cijfer toont enkel de rechtstreekse tewerkstelling bij de overheid en houdt geen rekening met het personeelsbestand van overheidsbedrijven zoals NMBS, van het onderwijs, van semipublieke sectoren zoals intercommunales en van de gesubsidieerde non-profit- en zorgsector. Die beroepscategorieën incluis loopt het cijfer op tot 30 procent. In Vlaanderen ligt het op 25 procent.

Daarnaast veroorzaakt ook het overheidsbeslag de legitieme vraag naar minder overheid. Met 56 procent van het bbp is België Europees koploper. De personeelslast verklaart dat cijfer maar gedeeltelijk. Sociale uitgaven en subsidies maken ook een aanzienlijk deel uit van dat zorgwekkende beslag. Het subsidietotaal is in België maar liefst 7 procent van het bbp terwijl het OESO-gemiddelde slechts 1,5 procent bedraagt.

Negatieve meeropbrengst

Bij wijze van herhalingsoefening onderwees mijn 17-jarige dochter mij haar leerstof economie. In eerste instantie vond ik het een aanslag op mijn dagschema, maar het bleek een welkome opfrissing. Ze vertelde over de negatieve meeropbrengst die voortvloeit uit een teveel aan ingezette middelen waardoor de winst zodanig afneemt dat uiteindelijk verlies optreedt.

Ze gebruikte een levendig voorbeeld: 1 metser bouwt een muur aan een tempo van 40 stenen per uur. Een extra metser zorgt voor een efficiëntere werking wat resulteert in een tempo van 100 stenen per uur. Het positieve verschil van 20 stenen is wat economen de meeropbrengst noemen. Een verdere toename van de productie-efficiëntie zorgt tot een zeker punt voor een steeds hogere meeropbrengst. Daarna buigt de curve om. In haar voorbeeld gebruikte ze 20 metsers die elkaar constant voor de voeten lopen omdat de muur simpelweg te kort en te laag is voor zoveel werkvolk. Ziedaar: de perfecte metafoor voor onze overheid.

Klantentevredenheid

Elk burger is een klant van de overheid. Ondanks het fikse jaarbedrag dat wij als trouwe klanten spenderen via de belastingen, slaagt de overheid er niet in een adequate dienstverlening te leveren. Op zowat alle vlakken en in quasi alle domeinen is het al beperkte overheidsaanbod gedateerd. Digitale systemen zijn niet op elkaar afgestemd, de infrastructuur is in slechte staat, de zorgsector versnipperd, de administratie kafkaiaans, het openbaar vervoer ontoereikend, de openbare ruimte onveilig, enzovoort. De inefficiëntie is structureel. In België is de klant niet koning maar hooguit hofnar.

De algemene beleidstevredenheid is dan ook bijzonder laag. Op 10 scoort Vlaanderen amper 5,2 en is België met 4,7 gebuisd. Elke regering, óók Arizona, belooft bij aanvang drastische verbeteringen en elke regering, óók Arizona, faalt daarin. De reden van dat voortdurende falen ligt verscholen in mijn dochters leerstof. Om haar klanten tevreden te stellen moet de overheid namelijk saneren tot op het punt waarbij de meeropbrengst maximaal is en de productie op haar efficiëntst is. Voor België én Vlaanderen betekent dat een ongeziene oefening die slechts kan worden verwezenlijkt middels maatschappelijke verantwoordelijkheidszin. Een politieke eigenschap die zo zeldzaam is geworden dat we ze tegenwoordig ‘politieke moed’ noemen.

Privatisering

Ter rechterzijde klinkt de roep om privatisering daarom erg luid. Bedrijven optimaliseren de productiviteit om de winst te maximaliseren. Efficiëntie is de norm waarvan de klant doorgaans profiteert. Dat klantenvoordeel wordt echter maar gegarandeerd in een brede én gelijke markt, wat voor overheidsdiensten niet het geval is. Onderwijs, zorg en openbaar vervoer zijn geen voorbeelden van een gezonde vrije markt. Laat staan de uitbating van sociale zekerheid en fiscaliteit.

Door de intense staatsinmenging via regelgeving, controle en financiële inbreng is een concurrentiële publieke dienstenmarkt onmogelijk. Privatisering leidt gewoonlijk tot een semipublieke sector in een monopolistische markt met dezelfde inefficiëntieproblemen.

Privatisering heeft daarnaast ook maatschappelijke impact. Bedrijven hebben een winstoogmerk, de overheid een maatschappelijk doel. Beide gaan niet altijd hand in hand. Denk aan de ontwrichtende multiculturele samenleving ontstaan uit de import van goedkope arbeidskrachten en in stand gehouden door de groeiende omvang van de allochtone afzetmarkt.

Sterke overheid

Een sterke overheid is niet groot, maar slagkrachtig. Een moderne, efficiënte en flexibele publieke sector is maar mogelijk wanneer het beleid een ondubbelzinnige visie uitvoert. Een daadkrachtig beleid implementeert immers consequente, simpele en duidelijke wetten en regels die eenvoudig en streng worden gehanteerd. Hoe overtuigender de visie, hoe consistenter het beleid en hoe efficiënter de werking. Een sterke bestuursploeg durft een eenduidige visie immers te vertalen in rechtlijnig beleid waar de ene maatregel de andere niet ondermijnt en waar verkiezingskoorts het beleid niet hypothekeert.

Alles staat of valt dus met de politieke symbiose van de coalitie. Een compromis tussen tegenovergestelde ideologieën zal nooit visionair zijn en nooit tot een sterke overheid leiden. Met twintig metsers een tuinmuurtje bouwen werkt misschien niet, maar het zijn tenminste wel allemaal metsers die dezelfde muur willen bouwen. Het wordt tijd dat onze Arizonaploeg dat beseft, de neuzen in dezelfde visionaire richting zet en begint te bouwen aan een sterke overheid. Om de werken te starten raad ik de sloophamer aan.