Waarom matigheid een vrolijke deugd is

De Gentse Sint-Pietersabdij huist in al haar pracht en praal een beeld van Temperantia. Zij symboliseert de deugd van de matigheid die kunst, architectuur en de liturgie in staat stelt om te gedijen. Het is immers alleen binnen evenwichtige grenzen en proporties dat men enige verfijning bereikt. Een tegengewicht voor de huidige cultuur van ‘meer is beter’ en ‘uitbundigheid als standaard’.

Goed leven, dat gaat aan de onmatige persoon voorbij. Ondanks de passieve bijklank van vooral iets niet te doen, vereist het bereiken van temperantia een grote zelfbeheersing en morele kracht. De matige persoon onthoudt zich niet alleen wijselijk van het toegeven aan onverstandige verlangens. Iemand die matigheid vertoont hééft in de eerste plaats geen onverstandige verlangens omdat hij zijn karakter wijselijk zo gevormd heeft dat zijn verlangens gepast zijn. Hij put met andere woorden plezier uit het deugdzaam leven.

Ongecontroleerde hebzucht

Wat voor de individuele ziel geldt, geldt evenzeer voor het sociale lichaam. De beoefening van zelfbeheersing is meer dan ooit nodig, ook voor een breed en politiek heil. Want we kunnen mijmeren over hoe alles vroeger beter was, hoe iedereen meer open was, hoe iedereen veiliger was en hoe er minder vervreemding was. Maar zolang we niet erkennen dat de toestand van Vlaanderen het gevolg is van moreel verval, komen we geen stap verder.

Het is ongecontroleerde hebzucht die goedkope arbeid importeert. Het is buitensporige heerszucht die ondemocratische praktijken hanteert. Het is tomeloze lust die de geboortecijfers van de Vlaming doet kelderen. Zoals Jane Austen schreef: ‘Het welzijn van elke natie hangt af van de deugdzaamheid van haar individuen, en iedereen die op zo’n grove manier tegen decorum en fatsoen ingaat versnelt zeker haar ondergang.’

Schizofrene mens

Het woord ‘individu’ verdient nadruk, want ondanks het voorgaande volstaat het niet om matigheid alleen in de publieke sfeer te beschouwen.

Door het beperkte aantal ware conservatieven neigt de flegmatische houding in Vlaanderen naar de visie van John Stuart Mill. Die slaat voornamelijk op een vorm van etiquette naar de buitenwereld toe, over de vermindering van sociale frictie. Niet van het soort dat de naaste vrienden en familie treft, maar van het soort dat de samenleving als geheel treft. ‘Niemand zou gestraft moeten worden omdat hij dronken is, maar een soldaat of politieagent zou gestraft moeten worden omdat hij dronken is tijdens zijn dienst.’

Die opsplitsing van de mens in een publieke en persoonlijke figuur lijkt schizofreen. Natuurlijk mag op het professionele vlak een hoger niveau verwacht worden dan thuis. Maar wie het varken uithangt als niemand kijkt, zal zich niet altijd tijdig van de moddervlekken kunnen ontdoen.

Slingeren

Waar je in de ene richting kunt overdrijven, kan de pendule ook snel naar de overkant slingeren. Want met het ideaal van begeerteloosheid gaat dan weer de oosterse filosofie de mist in. Door de deugd op te vatten als een totaal gebrek aan begeertes laten ze zich vangen door een op zichzelf extreme interpretatie die haaks staat op matigheid – juist de specifieke aanleg om het midden te kiezen, tussen overmaat en tekort. Iets wat onze ziel verheft.

Michel de Montaigne gelooft dan ook dat matigheid het genot versterkt, in plaats van de liefde ervoor tegen te werken. Hij noemt het ‘niet de gesel ervan, maar eerder de smaakmaker’. Geen fundamenteel negatieve blik op het lichaam, noch een directe tegenstelling tussen matigheid en genot (in de juiste morele context), integendeel.

Matige mens

Ook in de katholieke traditie is vasten geen afwijzing van het lichaam, maar een integratie ervan in het geestelijke leven. Wat de Kerk daardoor erkent is onze menselijkheid. Aan de ene kant ontzeggen we ons allerlei aards comfort. Aan de andere kant krijgt de katholiek zelfs in de periode van gebed en boete respijt. Zo breken zon- en feestdagen de vasten en worden we geacht om te vieren – in mijn geval met de chocolade paaseieren die lieve scoutsmeisjes op het Astridplein verkochten. Dagen om naar uit te kijken, zult u wel begrijpen.

Dat is de essentie. De vastende en matige mens is degene die wérkelijk kan genieten, omdat hij het juiste maatgevoel bewaart. Het begint allemaal met de nederige erkenning dat onze begeertes wellicht een grotere tirannieke grip op ons leven hebben dan we momenteel denken.

Temperantia legt echter zelf een zekere subtiliteit aan de dag: ze eist niet het totale vermijden van plezier, maar spoort aan om te stoppen op het juiste moment en om dankbaarheid te tonen voor het goede door er niet verslaafd aan te raken. Of volgens de gewoonlijk scherpzinnige geest van Chesterton: ‘We moeten God danken voor bier en bordeaux door er niet te veel van te drinken.’