Zeven woorden voor vandaag

Er was eens een tijd waarin zeven gouden woorden werden nagestreefd. Die woorden, die we deugden noemden, waren in hun volmaaktheid onbereikbaar. Maar net het streven bracht het beste naar boven in de mens. En alleen het beste was goed genoeg.

Ze kwamen met eloquente namen, uit een taal die lang geleden cultuur en maatschappij bepaalde, en nog altijd opgeld deed in het religieuze. Prudentia. Iustitia. Temperantia. Fortitudo. Fides. Spes. Caritas. Moeilijk om precies te vertalen, nog moeilijker om precies na te leven. Geen excuus om het daarom maar na te laten.

Recht en rechtvaardigheid

De eerste van die deugden, prudentia, behelst een combinatie van voorzichtigheid en verstandigheid, soms ook als wijsheid vertaald. Iustitia klonk al bekender, rechtvaardigheid; maar doorheen de eeuwen werd steeds minder duidelijk wat recht en rechtvaardigheid nu eigenlijk zelf betekenen. De gematigdheid en zelfbeheersing omvat in temperantia waren in de praktijk misschien het makkelijkst meetbaar, maar tegelijk in diezelfde praktijk het moeilijkst te brengen. Daarvoor was tevens fortitudo nodig: kracht, moed, en standvastigheid. Zoals ook prudentia niet zonder iustitia en temperantia kan, en zoals ook geen van die vier klassieke deugden op zich stond.

Bij die vier klassieke deugden, reeds zo uitgebreid door Plato en zijn tijdgenoten besproken en betracht, kwamen drie goddelijke deugden, specifiek zo benoemd door de heilige Paulus in de 1ste eeuw. Hiermee sloot hij een interessant huwelijk tussen twee werelden die in onze beleving vaak gescheiden zijn: de intellectuele klassieke oudheid, en de spirituele wereld van het katholicisme. Maar wellicht minder vreemd, als we ons realiseren dat ook in de Bijbel Paulus soms de Griekse filosofen en dichters citeert.

Geloof en vertrouwen

Goddelijke deugden. Fides: geloof, maar ook vertrouwen. Spes: hoop, de verwachting van een toekomst die goed, zelfs uitmuntend zal zijn. En caritas, liefde. Maar niet zomaar liefde. Nee, een heel specifieke liefde. Onze taal is maar arm vergeleken bij de rijkdom van het klassiek Grieks, waarin die deugden oorspronkelijk werden verwoord.

Alleen al het Nieuwe Testament kent vier verschillende Griekse woorden die we alle met liefde kunnen vertalen: philía, érōs, storgē, en agápē. De eerste twee zijn in een rudimentaire vorm nog overgebleven in onze taal: philía – oorspronkelijk vriendschap, broederllijke liefde – in ieder woord dat eindigt op -filie, de liefde, soms obsessie, voor een bepaalde persoon of object. Het komt van dezelfde Griekse wortel als ‘filo’ in filosofie, wat in haar oorsprong ‘liefde voor de wijsheid’ betekent. In onze tijd is dat wat verwaterd. Érōs is daarentegen springlevend – de gepassioneerde, seksuele liefde. HYoewel ook hier vraagtekens geplaatst kunnen worden bij hoeveel liefde hier nog aanwezig is.

Het derde begrip, storgē, is een vreemde eend in de bijt, net als haar betekenis: de liefde tussen ouders en kinderen, tussen verwanten, eventueel te vertalen met ‘natuurlijke empathie’ – maar ook dat woord heeft aan betekenis ingeboet. Ten laatste is daar agápē, de onvoorwaardelijke liefde van God voor de mens en van de mens voor God, en voor de mens voor de ander en daarmee de hoogste vorm van liefde. We kennen dat heden ten dage vooral in haar Latijnse vertaling, caritas, terugkomend in het woord c(h)aritatief, en inderdaad de zevende deugd.

Alles geven

Prudentia. Iustitia. Temperantia. Fortitudo. Fides. Spes. Caritas. Woorden uit vervlogen tijden. Woorden die voor velen bevreemdend aandoen. Wat valt er nu te hopen? Waarom zou ik mij inhouden? Waarom zou ik mij op de bres werpen voor een onbereikbaar ideaal? En waarom zou ik geloven in een God, laat staan hem liefhebben?

Heden ten dage zijn het juist de contrasterende hoofdzonden die hoogtij vieren. Van hoogmoed en trots tot afgunst en hebzucht, tot lust, gulzigheid, en gemakzucht: ze komen allen voorbij in een willekeurige tv-uitzending – en niet alleen in het reclameblok. BV’s en bekende internationale figuren zijn bepaald niet ‘bekend’ vanwege hun sterke geloof of onbaatzuchtige naastenliefde, hun kuisheid of standvastigheid.

Integendeel, waar in een nog niet zo ver verleden een mens werd geroemd vanwege zijn deugdzaamheid, zijn waaghalzerij, gulzigheid en openlijk verzet tegen de Christelijke religie een veelvuldig pad richting beroemdheid. Wijsheid wordt verworpen, stompzinnigheid viert hoogtij. Of, beter gezegd, wijsheid is vervangen door pseudo-wijsheid: woorden die wijs klinken, maar het bij nadere beschouwing niet zijn. Net zoals liefde, een woord dat niet weg te denken is uit onze wereld, maar te pas en te onpas wordt gebruikt. Is het liefde om je kind alles te geven waar het om vraagt? Nee. Echte liefde – echte naastenliefde, caritas – zegt juist vaak ‘nee’.

Vernietigende Verlichting

Grenzeloze liefde betekent grenzen stellen. De klassieken staan er vol mee. God weet er ook iets van. In het Oude Testament kiest hij een volk – Israël – en geeft het grenzen: de tien geboden. In het Nieuwe Testament laat Christus vergeving zien, en maakt vervolgens onmiddellijk duidelijk dat dat geen vrijbrief is om te doen wat men wil: ‘Ga, en zondig niet meer.’ Maar het is in onze tijd zo moeilijk om de ware deugden te onderscheiden van de pseudo-deugden, zeker wanneer de woorden zelf – liefde, moed, geloof, enzovoorts – hetzelfde zijn gebleven.

In zijn ‘After Virtue’ beschrijft de recent overleden moraalfilosoof Alasdair MacIntyre heel duidelijk hoe de verlichting ook de objectieve wortels van onze ethiek vernietigde, en daarmee de deur wijd openzette voor de subjectieve interpretaties die tegenwoordig de norm zijn. Dat geldt voor alle aspecten van onze maatschappij: van het opvoeden van onze kinderen, tot de fundamenten van de rechtspraak, tot de inrichting van het staatsbestel. Had Socrates vandaag geleefd, dan had hij de beker wellicht zelf eerder ter hand genomen.

De zeven kardinale deugden zijn echter springlevend, met spes – hoop – wellicht de belangrijkste van het moment. Ze zijn springlevend in een jonge generatie, die het nihilisme van de oudere generaties scherp betreurt en tegengaat. Een generatie die ondanks de verwoede stuiptrekkingen van liberale nepkatholieken, de weg terugvindt naar de eeuwenoude tradities van de Kerk. Een generatie geïnspireerd door de klassieken, door de heiligen, door moderne boegbeelden die met vallen en opstaan een deugdzaam leven voorleven. Niet omdat zij zich beter wanen dan anderen, maar precies omdat zij de liefde voor God en de medemens vooropstellen.