Alberta wil weg uit Canada

Even situeren. Alberta is een Canadese provincie in het westen van het land, meer dan 600.000 vierkante kilometer groot (twintig keer België), met amper vier miljoen inwoners. De hoofdstad is Edmonton; een andere relatief bekende stad is Calgary. Het is dé oliestaat van Canada, met een uitgebreide petrochemische sector. Ook de landbouwsector en de inkomsten uit het toerisme (naar de Rocky Mountains) zijn economisch niet te verwaarlozen.

Alberta voelt zich al jaren achtergesteld door Ottawa. Bovendien leeft er het gevoel dat Edmonton veel moet betalen aan Canada en er weinig voor terug krijgt. (Dat is een klassieker in de rijkere deelstaten van federale landen). Omdat er maar vier miljoen inwoners zijn levert de provincie ook maar 28 leden in het Lagerhuis en 6 federale Senatoren.

In 2023 heeft de United Conservative Party de meerderheid behouden in het provinciale Parlement, met 49 zetels op 87. Sinds 2022 is Danielle Smith de minister-presidente van Alberta. De tweede partij is de NDP of de sociaaldemocraten met 38 zetels. En zeer essentieel: de conservatieven trekken zich van hun nationale moederpartij niet al te veel aan. De federale conservatieven pleiten immers voor de eenheid van Canada; die van Alberta denken daar anders over.

Referendum over een referendum

Op basis van een petitie van 300.000 handtekeningen heeft de regering nu aangekondigd dat er op 19 oktober van dit jaar een referendum zal worden gehouden over de vraag of er een referendum mag komen over een afscheiding. Als het antwoord hierop affirmatief is, dan zou er later een bindend referendum worden gehouden over de onafhankelijkheid van Alberta en dus over het vertrek uit de Canadese federatie.

Over dat laatste zijn de meningen wel verdeeld. Sommigen zien Alberta na de afscheiding als een onafhankelijke nieuwe staat; anderen willen als 51ste staat aansluiten bij de Verenigde Staten.

Volgens een allereerste peiling over de kwestie zijn de meningen verdeeld over 60 procent neen-stemmers, 35 procent ja-stemmers en 5 procent twijfelaars. Er is dus nog werk aan de winkel om de kiesgerechtigden ervan te overtuigen voor een tweede bindend referendum groen licht te geven.

De Canadese liberale premier Mark Carney wil zich overigens ook moeien met het dossier. Want na het Québec-referendum van 1995 heeft het federale Lagerhuis de zogeheten Clarity Act aangenomen. Daarin staat dat een dergelijk referendum een duidelijke vraagstelling moet hebben, er moet ook sprake zijn van een duidelijke meerderheid en het organiseren van het referendum moet gebeuren onder toezicht van het Lagerhuis.

Québec

Gevreesd wordt dat wat gebeurt in Alberta ook aanstekelijk is voor de overwegend Franstalige provincie Québec, waar het Bloc Québécois momenteel alleen bestuurt. Bij het referendum van 1995 haalden de separatisten net geen meerderheid (49,2 procent). De provinciale regering in Québec ziet onafhankelijkheid wel zitten. Nadien wil men daar trouwens aansluiten bij de Europese Unie. Een idee dat alvast de steun krijgt van het Élysée …

Trump

De laatste maanden buigt de Canadese politiek zich vooral over de slechte contacten met de zuiderburen. Opvallend daarbij is dat Canada toenadering zoekt tot de Europese Unie. Vooral premier Carney profiteert van het stevige beleid tegen het Washington van Donald Trump.

Aangezien de Canadese federale verkiezingen van 2025 geen meerderheid opleverden, wordt Canada nog altijd bestuurd door een liberaal minderheidskabinet. Carney zou bij vervroegde verkiezingen nu wel een meerderheid kunnen halen. Dan worden de Canadese politieke kaarten helemaal anders geschud.

Al blijft ook dan de premier met een serieus probleem zitten: zijn liberale partij stelt niet veel voor in vier grote westelijke staten: British Columbia en Manitoba worden bestuurd door de NDP; Alberta en Saskatchewan door de conservatieven. Bovendien zitten de liberalen in de oppositie in de twee grootste provincies: Québec (met een BQ bestuur) en Ontario (met een conservatief bestuur).

Dé vraag is wat er eerst gaat gebeuren: het referendum in Alberta op 19 oktober, met alle gevolgen van dien voor de Canadese staatshuishouding? Of komen er eerder toch nog vervroegde federale verkiezingen voor het Lagerhuis, waarbij Carney zich opwerpt als de redder des vaderlands? Wait and see.