IJsland in de Europese Unie?

In IJsland is er op 29 augustus een referendum over de toetreding tot de EU. Meer in het bijzonder wordt er dan beslist of de IJslandse regering de onderhandelingen met de Europese Commissie over lidmaatschap moet heropenen. Volgens de laatste peiling zijn 47 procent van de IJslanders tegen, 40 procent is voor en 13 procent twijfelt. Het kan dus nog alle kanten uit.

Waarde van het land

IJsland telt 400.000 inwoners op een territorium dat 3,5 keer zo groot is als België. De staatsschuld is goed voor 60 procent van het BBP, het begrotingstekort zit op 3 procent BBP. Drie procent van de beroepsbevolking is werkloos.

Opvallend is voorts de zeer goedkope elektriciteit door alom aanwezige geothermie en hydroproductie, met (als gevolg daarvan) veel aluminiumbedrijven. Nog belangrijk zijn: de bloeiende toeristische industrie (er zijn drie keer meer toeristen dan inwoners), de enorme visgronden en de goedkope vliegtuigmaatschappijen die van de luchthaven Keflavik een megahub hebben gemaakt. Ook niet te verwaarlozen: de ontdekking van olie, gas en ook zeldzame aardmetalen in de territoriale wateren.

Defensie

IJsland is stichtend lid van de NAVO maar heeft nooit een leger gehad. Vandaar dat andere leden het luchtruim komen bewaken. Maar met een BBP van 32 miljard euro, zou dit land met de 2 procentnorm een defensiebegroting hebben van 650 miljoen euro. Daarmee is meer te doen dan de 250 man van de huidige kustwacht met zijn drie schepen en evenveel helikopters. Bovendien zijn er NAVO-landen met een lager BBP dan IJsland. Toch is dit Scandinavisch land tot op heden ontsnapt aan de kost van een eigen leger. Omdat – zo is altijd gezegd – er (te) weinig inwoners zijn. Al is de geostrategische ligging van dit land onmiskenbaar. Op zich verantwoordt dat een grotere militaire inspanning.

Politiek

Het politiek bestuur van IJsland wordt bepaald door de regering, die moet steunen op een parlementaire meerderheid. De sociaaldemocrate Frostadottir leidt een driepartijenregering van haar eigen partij met de liberalen en met de eerder libertarische Volkspartij. Deze laatste doet het bijzonder slecht in de peilingen.

IJsland is een republiek. Het (protocollaire) staatshoofd wordt rechtstreeks verkozen. President is de conservatieve zakenvrouw Halla Tomasdottir.

Het debat over toetreding tot de Europese Unie lijkt het land op te splitsen in twee groepen. De sociaaldemocraten en de liberalen zijn voor, en willen de IJslandse kroon inruilen voor de euro. Al de andere partijen zijn – de Centrumpartij uitgezonderd – meer tegen dan voor.

Tussen EFTA en EU

Momenteel is IJsland wel lid van de Europese Vrijhandelsassociatie (EFTA) en het land behoort ook tot de eer (de Europese Economische Ruimte). Concreet staat dat voor toegang tot de interne markt van de EU. Alle EU-regelgeving is bijgevolg nu al van toepassing, met uitzondering van zes (belangrijke) domeinen: landbouw en visserij, handelsakkoorden, douaneregels, wetgeving inzake budgettaire regels en monetair beleid, samenwerking inzake politie en douane, en de coördinatie van het defensie- en buitenlands beleid. Wat dat laatste betreft is IJsland wel lid van de Schengenzone.

Voor de Unie is het IJslandse lidmaatschap interessant omdat het gaat om een rijker land dat weinig steun nodig heeft. De Europese vissers krijgen bovendien dan toegang tot de zeer omvangrijke IJslandse visserijgebieden. En uiteraard speelt ook de geostrategische ligging van dit land almaar meer een rol.

Die puur financiële overweging is van groot belang en behoorlijk ‘nieuw’ in de EU. Om een idee te geven: de dertien zogenaamd ‘nieuwe’ EU-leden financieren maar 12 procent van de EU-begroting. En ook de vele kandidaat-lidstaten in de Balkan gaan veel geld kosten. Om dan nog te zwijgen van de kostprijs van het lidmaatschap van Oekraïne…

De volgende stappen

Belangrijk in dit dossier is de vraag of het eiland ook de stap gaat zetten naar de Eurozone. Voor IJsland betekent de euro een garantie in een onstabiele mondiale situatie. Bovendien kan men zich opmaken om zes EP-leden af te vaardigen, een lid van de Commissie, enz. De EU kan IJsland ook helpen bij de opstart van een spoorwegnetwerk op het eiland.

Maar een toetredingsproces kan lange jaren duren. Tenzij Brussel kiest voor een versnelde procedure. En als het zo ver is, wordt dat akkoord hoe dan ook nog voorgelegd aan de eilandbewoners.

Maar dat het komende referendum voor én de EU én voor IJsland zelf van groot belang is, staat vast.