Besparen is geen kwestie van links of rechts, maar van gezond verstand

Ten laatste tegen zes november weten we of de Arizona-regering haar zelfopgelegde deadline haalt, en of er dus eindelijk een akkoord ligt over de begroting van 2026, en bij voorkeur ook voor de daaropvolgende jaren. Wat we vandaag wél al zeker weten, is dat er in november drie dagen gestaakt zal worden. Oftewel: dagen waarop vooral de werkende klasse, die door de budgettaire toestand van dit land nu al meer dan genoeg te slikken krijgt, het zwaarst getroffen zal worden.

Begrijp me niet verkeerd, ik snap dat mensen protesteren: wie ziet hoe alles duurder wordt en hoe de onzekerheid toeneemt, voelt zijn manier van leven in het gedrang komen. Maar het compleet uithollen van het stakingsrecht is niet de juiste manier om onze welvaartsstaat te beschermen. Want naast de praktische hinder door een minimum aan dienstverlening, zal zo’n staking op lange termijn de economische toestand van ons land alleen maar verergeren. Dat maakt van de onvermijdelijke sanering die boven ons hoofd hangt geen hardvochtig besparingsplan, maar wel de meest solidaire keuze die er vandaag gemaakt kan worden.

Kerntaken verwaarlozen

Dat het tekort en onze schuld anders alleen maar blijven oplopen – en de saneringsoefening daardoor nog radicaler zal moeten worden gemaakt – is daar een argument voor. Nog zwaarder weegt dat we straks niet meer kunnen investeren in kerntaken. In een wereld die steeds instabieler wordt, kunnen we het ons simpelweg niet veroorloven om die kerntaken te verwaarlozen.

Europa staat onder druk, internationale spanningen nemen toe, en ook onze interne veiligheid wordt rechtstreeks beïnvloed door geopolitieke onzekerheid. De budgettaire marge om te investeren in veiligheid, justitie of gezondheidszorg wordt elk jaar kleiner. Een land met een wankele begroting verliest niet alleen financiële slagkracht, maar ook de controle over zijn eigen veiligheid en sociaal beleid.

Justitie is daar het duidelijkste voorbeeld van: dat departement is de voorbije jaren dusdanig uitgekleed dat onze samenleving er letterlijk onveiliger van is geworden. De re-integratie van gedetineerden is vandaag quasi onmogelijk, en de achterstand aan infrastructuur en personeel is intussen zodanig groot dat ze nog amper in te halen is. Wie dat weet, beseft wat er op ons afkomt als ook Binnenlandse Zaken of onze sociale zekerheid dezelfde richting dreigen uit te gaan.

Uitholling van binnenuit

Onze sociale zekerheid is een van de grootste verworvenheden van dit land – en terecht een heilig huisje, zeker voor wie gelooft in solidariteit. Maar precies omdat ze zo waardevol is, moeten we ze beschermen tegen uitholling van binnenuit. Een sociaal systeem dat meer uitgeeft dan het aankan, brokkelt langzaam af en laat precies die mensen in de kou staan die het moest beschermen. Wie vandaag dus durft besparen, doet dat niet om te breken met solidariteit, maar om haar te redden.

Dat betekent ook dat we grondig moeten durven kijken naar waar het fout loopt. Ons land telt intussen meer dan een half miljoen langdurig zieken – een cijfer dat vergelijkbaar is met de volledige bevolking van Malta – goed voor een jaarlijkse kost van zes miljard euro. Van hen blijkt een kwart onterecht levenslang thuis geschreven. Dat is niet alleen het gevolg van ziekte, maar van een overheid die inefficiënt omgaat met middelen, artsen die te soepel voorschrijven, en ziekenfondsen die in bepaalde gevallen te weinig verantwoordelijkheid nemen.

Wie daar niets aan doet, ondergraaft niet alleen het draagvlak voor solidariteit, maar zorgt er ook voor dat wie écht ziek is, vroeg of laat zonder vangnet valt. En als zulke hiaten mogelijk zijn, zullen er ongetwijfeld nog andere zijn. Efficiëntie is dus geen vies woord; het is de voorwaarde om onze sociale zekerheid te vrijwaren van totale afbraak.

Rechtvaardige sanering

Alleen mag efficiëntie niet verward worden met populisme. Besparen moet eerlijk gebeuren, met een faire bijdrage van iedereen, zeker ook van de sterkste schouders, maar zonder die weg te jagen. Wie vandaag roept om de ‘superrijken’ te straffen, vergeet namelijk dat we hun investeringen nodig hebben om onze economie draaiende te houden en zo net die sociale bescherming mee te financieren. Een rechtvaardige sanering is dus geen aanval op welvaart, maar een poging om ze duurzaam te maken.

Het is verleidelijk om, zoals jurist Quinten Jacobs in zijn recente boek doet, de politieke verlamming volledig toe te schrijven aan het systeem. Zijn analyse houdt steek: Europese begrotingsregels, een complexe staatsstructuur en een steeds strakkere grondwettelijke toets beperken de manoeuvreerruimte van elke regering. Maar dat verklaart niet alles. Te vaak wordt die institutionele krapte gebruikt als excuus om stilstand te vergoelijken, ook op domeinen waar ‘het systeem’ geen echte belemmering vormt.

Neem de ethische thema’s als abortus, euthanasie of draagmoederschap: volledig van zowel de politieke als de mediatieke agenda verdwenen en bovendien al járenlang gegijzeld door stilstand. Dat toeschrijven aan de complexiteit van ‘het systeem’ zou oneerbiedig zijn. Wel kan er keer op keer worden vastgesteld dat te veel beleidsmakers niet over hun eigen schaduw heen durven stappen.

Op de lange baan

De begrotingsonderhandelingen worden op die manier een handig excuus om moeilijke keuzes op de lange baan te schuiven en de coalitie in stand te houden. Dat zegt minder over onze staatsstructuur dan over de manier waarop we politiek bedrijven. Wie vooruitgang wil, mag politici niet te snel van hun verantwoordelijkheid ontheffen. Want zelfs in een complex land blijft moed nog altijd een kwestie van wil.

Een samenleving die vooruit wil, heeft nood aan leiders die meer durven dan vasthouden en uitstellen. Een gezonde begroting is geen doel op zich, maar een voorwaarde om geloofwaardig beleid te voeren – sociaal, economisch én ethisch. Dat vraagt politieke moed, maar evenzeer kiezers die die moed belonen in plaats van bestraffen. Want zolang we beleidsmakers blijven afrekenen op kortetermijncomfort in plaats van op langetermijnverantwoordelijkheid, blijft het systeem niet de oorzaak van de stilstand, maar de spiegel ervan. Denk daar dus aan, als u eind november drie dagen staakt: soms is de minst populaire keuze op termijn de meest solidaire.