Complotdenkers, een nieuwe sekte op sociale media

In Knack slaat en zalft VRT-factchecker Rien Emmery de ‘complotdenkers’. Hij zegt dat ze allesbehalve dom zijn, maar labelt hen wel als narcisten. Wie in complotten gelooft is per definitie narcistisch, volgens de Arbiter of Tweets. Omdat de complotdenkers arrogant vasthouden aan hun groot gelijk, zegt Rien. Maar die psychologische labeling door deze factchecker kan een factcheck niet doorstaan. 

De voorbije vijf jaar heb ik veel samengewerkt met mensen die in complotten geloven. Daarop terugkijkend kan ik zeggen dat er niet één was die ik als narcistisch kan omschrijven. Ja, ze geloven rotsvast in een bepaald denkstelsel dat ze met elkaar delen. Maar dat is precies wat ook strenge gelovigen doen. Die nemen het ook persoonlijk als hun geloof wordt aangevallen.

Verdwaald

Die hoge eigendunk ontbreekt bij de mensen die in complotten geloven. Ook het gebrek aan empathie is er niet. Integendeel. De echte diehards zijn meestal mensen die eerder teruggetrokken leven. Die vaak ook geestelijk en materieel op de dool zijn, of houvast zoeken omdat ze denken verdwaald te zijn.

Dat neemt niet weg dat er vandaag een ernstig probleem is. Er is voor het eerst in de geschiedenis online een omvangrijke mondiale stroming ontstaan die zowat alle kenmerken in zich draagt van een sekte. De eerste mondiale online sekte. Een stroming die gelooft in een duidelijk herkenbare eigen ideologie waarin gedachten over het World Economic Forum, over een imaginaire wereldregering, de linkse progressieve agenda en de oorlog in Oekraïne dominant zijn.

Die sekte is, anders dan in het verleden, geen fysieke groep maar een community van gelijkgezinde accounts op de sociale media. Wie tot de groep wil behoren moet zich bekennen tot de leer van een aantal van de leidende figuren, en de kennis van die leer aantoonbaar uitdragen. Er is een vorm van persoonlijke bekeringservaring die ‘wakker worden’ genoemd wordt.

Geldende leer

Wie zich niet aan de geldende leer houdt, wordt uitgesloten: uitgespuwd, verwenst en belaagd op zijn sociale-media-account, de moderne vorm van uitsluiting, straf en sanctie. Waar er binnen de groep ‘verbinding’ moet zijn, is die verbinding er vooral niet met andersdenkenden.

De groep beschouwt zichzelf als een elite. Zij heeft uitzonderlijke en unieke kennis die je alleen door zelfstudie (en elkaar nazeggen) kan verkrijgen. Er is ook de opdracht om die unieke kennis uit te dragen en nieuwe mensen ‘wakker’ te maken.

Zoals bij een sekte staan de mensen die het complotnarratief beleven ook vijandig tegenover de samenleving en de staat. Binnen de groep houdt men fysieke bijeenkomsten waar leidinggevende figuren de leer uitwerken en doceren. Er wordt ook constant geüpdatet: de doctrine wordt voortdurend uitgebreid en geactualiseerd. Men brengt alle grote evenementen in de wereld in verband met de leer en legt ze ook uit volgens de leer.

Voorspellingen die fout uitdraaien negeert men met de mantel der liefde. Zelfkritiek is onbestaande en men aanvaardt geen kritiek op de groep.

Vrienden verliezen

Niemand van de mensen die ik ken die in zo’n community verzeild is geraakt is er zich van bewust bij een spontaan gegroeide sekte te zijn aangesloten. Zoals dat ook het geval is bij de traditionele offline sektes komen er conflicten van de leden met vrienden en familie.

Het geloof in het complotverhaal is zo omvattend dat de leden van de community de noodzaak voelen om in hun dagelijks leven hun elitaire kennis uit te dragen. Door de invloed van anderen op die unieke kennis van de ‘waarheid’ te blokkeren, doen ze zelf aan de uitsluiting die ze anderen verwijten. Families vallen uit elkaar. Mensen blijven weg. De leden van de community verliezen vrienden maar doen tezelfdertijd binnen de groep nieuwe vrienden op.

De vorming van een dergelijke mondiale, globale sekte is niet zonder gevaar. In zijn nog extremere vorm zijn er de sovereign citizens, bijvoorbeeld. Dit zijn mensen die denken dat ze geen belastingen meer moeten betalen of niet kunnen worden aangesproken door de politie door een brief naar de overheid te sturen. Daarin staat dat ze het contract met die overheid opzeggen. Dat leidde al tot ongelukken en doden in confrontaties met de politie in de VS. In Nederland is zo’n groep wapens gaan verzamelen om de staat omver te werpen; ze zijn vervolgd voor terrorisme. In België zijn er al een paar ‘sovereigns’ failliet gedraaid.

Gevaarlijk

Al even verontrustend is het dat het narratief van deze online sekte ook tot de politieke bovenlaag begint door te dringen. Delen uit de politieke stellingnames van Trump komen zo uit de geloofsleer van het complotnarratief. Andere delen staan niet meer in relatie tot de zintuiglijk waar te nemen realiteit. Vanuit de Russische hybride oorlog wordt ingespeeld op deze trend om op die manier het Westen te destabiliseren. Dat is bijzonder gevaarlijk omdat het beleid dreigt te ontsporen in een fantasiewereld.

De community die zich ter linkerzijde online vormt begint ook een aantal van de hiervoor beschreven kenmerken te vertonen. Met onder andere het marsorder om samen naar Bluesky te trekken. Een platform waar het linkse narratief haast geen tegenspraak kent. Sektevorming beperkt zich absoluut niet tot de rechterzijde.

Factchecker Rien Emmery heeft met zijn analyse over de ‘complotdenkers’ een paar juiste punten aangehaald. Maar het is jammer dat hij die in een en dezelfde beweging onderuithaalt door hen te labelen als ‘narcisten’. Terwijl hij tegelijk het reële grotere gevaar van de sektevorming niet onderkent.