De onthoofding van Marine: politiek of recht?

Hoe blind was de Franse Vrouwe Justitia toen zij op 31 maart de waarschijnlijke presidentskandidate Marine Le Pen, die met 38 procent op kop stond in de peilingen, politiek uitschakelde? De zaak zond een schokgolf door de westerse politieke wereld en leidde tot verhitte debatten over de mogelijke politieke betrokkenheid van de Franse rechterlijke macht.

In de discussie over het vonnis kunnen we grosso modo drie kampen onderscheiden. Het Rassemblement National zelf en de rechtse periferie errond gewagen van een ronduit politieke beslissing. Een ‘Erdoganneke’, waarbij een gepolitiseerde rechtbank een politieke kanshebster die ze niet lusten, elimineren. Het andere kamp, voornamelijk opgemaakt uit de centrumlinkse partijen, zien er niets politiek in, alleen een rechtlijnige toepassing van de wet, en betitelen degenen die iets anders zouden durven beweren als antidemocraten, vijanden van de rechtsstaat en dies meer.

Het derde kamp, met onder meer de uiterst linkse Jean-Luc Mélenchon (LFI) maar ook The Economist, heeft het over een ‘ill suited sentence’, spreekt zich niet uit over het al dan niet politieke karakter van het vonnis, maar betreurt wel de beslissing. Het is immers te verkiezen – zo gaat de redenering – om Marine Le Pen te bekampen aan de stembus in plaats van in de rechtbank.

Zuiver juridisch, zuiver politiek

Wie heeft er gelijk in deze discussie? Het antwoord is niet zo vanzelfsprekend als de vermelde kampen voorhouden. Laten we eerst een poging doen om te omschrijven wat een zuiver juridische beslissing of een politieke beslissing dan wel zou inhouden. Als de rechter zich zuiver heeft laten leiden door wat in de strafwet staat, kortom wanneer er een dwingend logisch pad van de wet naar de rechterlijke beslissing loopt, dan zou het vonnis puur juridisch zijn. Wanneer de rechterlijke beslissing, zowel over de schuldvraag als de straf en de strafmaat, alleen maar kan uitgelegd worden als een maneuver om een politieke kandidaat uit te schakelen, dan is er sprake van een politieke beslissing.

Uiteraard zou ook de intentie van de rechter een element moeten zijn om het al dan niet politieke karakter van de beslissing te kunnen achterhalen, maar helaas kunnen we niet in de hersenpan van de rechter kijken en is elke speculatie hieromtrent zuiver tijdverlies.

Terechte straffen

Voor een groot deel kan de beslissing van de correctionele rechtbank in de zaak-Le Pen als juridisch, dus niet politiek, bestempeld worden. De grootscheepse afwending van Europese financiering naar de eigen partijkas is bewezen. De uitgesproken straffen, zoals de boetes en de gevangenisstraf, zijn in de Franse strafwet voorzien en werden door de rechtbank netjes toegepast. Mocht de rechtbank Le Pen en kompanen hiervoor hebben vrijgesproken, dan had men ook kunnen spreken van een politiek vonnis. Een vonnis dat straffeloosheid voor de politieke elite inhield.

Collega Bart Maddens stelde wel dat het gesjoemel met overheidsgeld door politieke partijen in België eerder de regel is dan de uitzondering. Dat spreekt Le Pen en kompanen uiteraard niet vrij. Het toont eerder aan dat het gangstergehalte in ons land nog hoger ligt dan in Frankrijk, iets waarvoor men wel zijn best moet doen.

Onverkiesbaarheid, ongrondwettelijk?

Anders ligt het met de strafmaatregel van de onverkiesbaarheid. Hier stelt zich een probleem van een ander niveau: mag de wetgever dat eigenlijk wel instellen als straf? Als men onverkiesbaarheid als straf voorziet, laat men in wezen de rechter beslissen wie tot de wetgevende of uitvoerende macht mag behoren. Normaal is dat het privilege van de kiezer. ‘La Cour Suprême, c’est le peuple’, zei Charles de Gaulle, de stichter van de Vijfde Republiek. Het feit dat de straf eigenlijk niet strookt met de scheiding der machten, zou de wetgever tot uiterste zuinigheid moeten aansporen bij het uitspreken ervan. Misschien wel voor zware misdaden zoals moorden, maar zeker niet voor loutere afwending van overheidsmiddelen.

Had het Franse Constitutioneel Hof zijn werk gedaan dan had het deze straf, voorzien in de wet-Sapin, ongrondwettelijk moeten verklaren. De ironie van de zaak is evenwel dat mevrouw Le Pen destijds met veel getoeter eiste dat alle zakkenvullers in de ban van de onverkiesbaarheid moesten worden geslagen. ‘Wie een put graaft…..’.

Keuze van de rechter

Dat de beslissing ‘zuiver juridisch’ was, is dus moeilijk hard te maken als het gaat over de beslissing van de rechtbank om de onverkiesbaarheid uit te spreken en zeker om de straf meteen te laten ingaan. De wet-Sapin voorziet wel de straf van onverkiesbaarheid maar laat de rechter ook toe die, mits motivering, niet op te leggen. De onverkiesbaarheid opgelegd aan Marine Le Pen vloeit dus niet dwingend voort uit de wet, maar is een keuze van de rechter. De rechtbank motiveert haar keuze door de vrees van recidive: laten we Le Pen opnieuw toe tot de politiek, dan begint ze weer te sjoemelen. Dat lijkt me een zwakke motivering. Na een terechte zware gevangenisstraf en boetes, denk ik dat Le Pen en compagnie niet zo snel opnieuw tot gesjoemel zullen overgaan.

Het schavot, onmiddellijk

Wat nog het meest steekt, is de onmiddellijke uitvoerbaarheid van de onverkiesbaarheid. De wet verbiedt dat niet, maar legt het evenmin op. Die maatregel heeft grote politieke impact. Tot de zaak voorkomt in beroep, wordt Le Pen als politica in feite lamgelegd. Het was te vrezen dat de zaak in beroep pas na de verkiezingen van 2027 zou voorkomen en misschien heeft de rechtbank van Parijs daar wel op gerekend.

Maar intussen, na de commotie, heeft het hof van beroep beloofd de zaak te beslechten in 2026. Eerste minister François Bayrou (MoDem) verklaarde dat hij ‘troublé’ was door de maatregel van de onmiddellijke uitvoerbaarheid omdat daartegen geen beroep kan worden ingesteld. Hij heeft daarin gelijk. Het is alsof men iemand veroordeelt tot de ‘guillotine’ met onmiddellijke uitvoering – het hoofd wordt dan meteen gescheiden van de romp -, maar tegen dat doodvonnis kan men later wel nog in beroep gaan.

Voor het opleggen van die radicale straffen met zware politieke impact was en is er geen wettelijke verplichting. Het vermoeden is dan ook groot dat de rechtbank met goesting de stok, die de wet bood, heeft gegrepen om de meest succesvolle politica in Frankrijk buitenspel te zetten. Het feit dat Bénédicte de Perthuis, de voorzitster van de rechtbank, een bewonderaarster is van de radicaal linkse onderzoeksrechter en politica Eva Joly, is niet van aard dat vermoeden te verzwakken. Laten we hopen dat het hof van beroep in 2026 tot een redelijkere beslissing komt. Het zou de politieke pacificatie in de Franse republiek ten goede komen.