De VVD heeft de sleutel

Nederland heeft gestemd. Onze noorderburen hebben zich eens te meer van de peilingen weinig aangetrokken. Met 78,4 procent opkomst (iets hoger dan in 2023) hebben de Nederlandse kiezers hun plicht gedaan, op een werkdag, zoals dat hoort in een protestants land.

De echte, definitieve uitslag zal er pas volgende week vrijdag zijn, op het moment dat de kiesraad zich uitspreekt. Wie uiteindelijk de grootste is geworden is alleen belangrijk om te weten wie de dans mag openen. Als dat de PVV is, kan Wilders dat recht opeisen. In Nederland organiseert niet de koning maar de Tweede Kamer de onderhandelingen.

Analyse van de resultaten

Links heeft er maar weinig van gebakken. Het linkse blok van GroenLinks-PvdA, Denk, de SP, de PDD en Volt daalt van 38 naar 30 zetels. Ook de expliciet christelijke partijen (CDA, NSC, BBB, CU en de SGP) zakken van 38 naar 27 zetels. Dat dus ondanks de winst van het CDA (van 5 naar 18). Veel heeft hier te maken met het verdwijnen van het NSC, dat zijn 20 zetels is kwijtgespeeld.

Op rechts verliest de PVV weliswaar elf zetels (van 37 naar 26), maar het Forum voor Democratie stijgt van 3 naar 7, en het uit het Forum ontstane liberaal-conservatieve JA21 stijgt van 1 naar 9 zetels. Deze groep had 41 zetels, dat worden er dus 42.

Maar het zijn de twee traditioneel liberale partijen (D66 en de VVD) die van 33 naar 48 zetels gaan. Tel daarbij nog JA21, en we komen uit op 57 zetels. Om maar te zeggen dat — like it or not — Nederland rechts heeft gestemd.

Centrum of links…

Een zogenaamd middenkabinet van CDA, VVD, D66 en GroenLinks-PvdA beschikt over 86 zetels, mathematisch een comfortabele meerderheid. Maar de linkse rood-groene fusiepartij ging van 25 naar 20 zetels en hangt in de touwen. Boegbeeld Frans Timmermans heeft per direct ontslag genomen als fractieleider. Gaan CDA en VVD het zien zitten om te praten met Jesse Klaver, de nummer drie op de kartellijst? Klaver komt uit het radicale GroenLinks…

Als één van deze vier afhaakt, kan deze coalitie niet doorgaan. Een mogelijke variant zou kunnen zijn dat het linkse kartel uiteenvalt en dat de PvdA alleen toetreedt. Maar dat wordt dan wel een erg nipte meerderheid met 76 of 77 zetels.

… of toch nog rechts?

Langs centrumrechts kan het ook. D66 moet dan met de VVD en CDA samengaan: dat geeft dan 66 zetels, maar aangevuld met JA21 (9 zetels) en de BBB (4 zetels) komen ze uit op 79 zetels. Dat wordt dan een soort Arizonacoalitie. Dat is de voorkeur van Dilan Yeşilgöz van de VVD. Die heeft veel beter gescoord dan verwacht. Meer zelfs: de VVD heeft de sleutel in handen. Zonder hen is er niets mogelijk.

Bijkomend voordeel is dat de VVD de dans niet moet openen. De partij blijft samen met de BBB de regering-Schoof (in lopende zaken) bemannen. Het zijn het CDA, D66 en het linkse kartel die moeten proberen in de regering te geraken…

Het CDA heeft wel gewonnen, maar eindigt maar op de vijfde plaats en is ook niet over de psychologische grens van de 20 zetels geraakt. De kans is meer dan reëel dat deze partij het op een akkoord gooit met de VVD. Henri Bontenbal zei al tijdens de campagne dat de VVD zijn geprefereerde partner is.

VVD incontournable

Het is D66 die uiteindelijk zal moeten formeren. Dat is een primeur voor de partij, ze heeft dat nog nooit gedaan. Boegbeeld Jetten voerde wel een flitsend optimistische campagne, gedroeg zich als Mark Rutte en liet zich inspireren door Barack Obama en Justin Trudeau. Maar D66 zal nu vooral de rechts-liberale VVD moeten overtuigen.

Enkel de enige vrouwelijke lijsttrekker van de grotere partijen kan écht kiezen. Ze is in de praktijk incontournable. Een woord dat in de Nederlandse politiek nooit wordt gebruikt. Op de avond van de verkiezingen al bleek dat Dilan Yeşilgöz-Zegerius dat in de gaten had…