Econoom Koen Schoors: ‘Groen moet liefde voor het imperfecte tonen, niet met het vingertje zwaaien’

Ecologische partijen scoren slecht en overal in Europa hoor je steeds vaker de roep om op de rem te staan. En toch zal de energietransitie onverminderd doorgaan, denkt UGent-econoom Koen Schoors (°1968). ‘Er is een reden waarom we vandaag werken met Microsoft en niet met Olivetti: die laatsten wilden vasthouden aan wat ze al kenden.’

Partijen als Groen en Ecolo flirten met de afgrond. Hoe komt dat, in tijden dat de energietransitie prioriteit blijft krijgen – ook bij bijvoorbeeld de regering-De Wever?

Koen Schoors: De groenen hebben te veel met het vingertje gezwaaid – zegt deze groene progressief zelf (lacht). Ze hebben nagelaten om oplossingen te bieden. Ook ik vind dat ze al die tijd gelijk hadden, maar ze kregen hun gelijk niet, en dat was in grote mate aan henzelf te wijten. Een gemiddelde bijeenkomst van Groen begon met een onheilstijding over het klimaat, en dat twintig jaar lang. Dat maakt mensen defaitistisch, waardoor ze hun rug naar het politieke ecologisme zijn beginnen keren.

Net de observatie dat het groene gedachtegoed politiek almaar moeilijker viel, heeft me er in 2024 toe gebracht mijn boek Alles wordt anders…en beter te schrijven. Je moet goede voorbeelden aanhalen, ook als die niet uit de politiek zelf komen, maar spontaan ontstaan bij bedrijven en burgers. Enthousiasmeer mensen in plaats van hen met de nek aan te kijken als ze het vliegtuig nemen. Een luxe als het vliegtuig nemen is niet het probleem, onze dagelijkse handelingen zijn dat wel: hoe we ons verwarmen, ons verplaatsen en ons afval beheren. Maar daar heb je oplossingen voor, en dat bewijzen vele Vlamingen elke dag spontaan zonder dat vermanende vingertje.

Het is beter dat tachtig procent van de Vlamingen uit eigen beweging twee keer per week geen vlees eet dan dat er dit jaar twee procent diehard vegetariërs bij komen. We moeten wat meer liefde hebben voor het imperfecte, het proberen.

Deze week raakte bekend dat oliegigant BP zijn investeringen in groene energie terugschroeft. Is die opvallende koerswijziging geen onderdeel van een nieuwe trend om de energietransitie te herzien?

Ik zou dat niet te ernstig nemen. We gaan zulke dingen onder het presidentschap van Donald Trump in Amerika nog zien, want Trump isoleert zich meer en meer van de manier waarop de rest van de wereld de energietransitie ziet. Trump hangt zijn mandaat op aan olie. Vandaar ook zijn bovengemiddelde interesse in olielanden als Venezuela en Iran. Daardoor zal de prijs misschien wel dalen, maar dat betekent nog niet dat de olie-industrie een stralende toekomst tegemoetgaat. Toch niet op de middellange termijn. 

Volgens mij is het een gigantische strategische vergissing van de Verenigde Staten om opnieuw volop voor “drill baby, drill” te gaan. Door zichzelf achteruit te stellen in de nieuwe industriële revolutie zullen ze alvast niet van China winnen. In tegenstelling tot de Verenigde Staten investeert China nog altijd massaal in hernieuwbare energie. Vorig jaar behaalden ook de VS recordopbrengsten uit de elektriciteitsproductie uit zonnepanelen. Dat wil dus zeggen dat ook hun productie efficiënter wordt. Maar daar heeft Trump blijkbaar geen oren naar.

De ecologische argumenten om olie af te bouwen, kennen we ondertussen. Maar er zijn er ook andere, financiële. Elektriciteit uit hernieuwbare energiebronnen wordt wereldwijd alleen maar goedkoper. Dat elektriciteit in Europa nog duur is, komt omdat Europa nog vastzit aan een hoge gasprijs: na de inval van Rusland in Oekraïne zijn we overgeschakeld op duurder Amerikaans gas. De prijs van elektriciteit druk je niet door meer gas op te pompen in Amerika, maar door meer te investeren in eigen duurzame alternatieven zodat de concurrentie kan spelen. Alleen zo vergroot Europa zijn strategische autonomie en kunnen we zelf de prijzen drukken.

Hoe komt het dan dat producenten van fossiele brandstoffen ruim een decennium geleden allemaal gretig wilden overschakelen op investeringen in groene energie en vandaag niet meer? Volgen ze gewoon de politieke trend van het moment, los van rationele en economische argumenten?

Oliebedrijven zullen nooit de grote wegbereiders zijn van hernieuwbare energie. Dat kunnen ze ook niet want als de radicale ommezwaai niet mogelijk is, zullen ze altijd voor de korte termijn kiezen en proberen oudere technologie nieuw leven in te blazen. Binnen hun logica rechtvaardigt dat immers de massale vroegere investeringen. En zo krijg je een gesloten logica.

Uiteindelijk zullen oliebedrijven, door te blijven investeren in olie en ook te verwachten dat de olieprijs daardoor laag zal blijven, tot het besef komen dat met zulke lage prijzen het verdienmodel onder druk komt te staan. Veel winst zullen ze er niet meer uit halen. Dat is tussen haakjes ook waarom we vandaag met pc’s en en Microsoft werken, en niet met Olivetti: de Amerikaanse techbedrijven waren innovatiever, Olivetti wilde vasthouden aan wat het al kende.

Het gaat dus niet om de winstgedreven redenering dat er nog flink wat fossiele brandstoffen in de grond zitten, dat de bron met andere woorden nog lang niet is uitgeput?

De doemscenario’s over peak oil – dat de olie in de 21e eeuw snel op zou zijn en er daardoor ernstige economische problemen zouden ontstaan – zijn geen bewaarheid geworden: er is olie genoeg, en puur vanuit economisch oogpunt blijft olie daardoor ook goedkoop. Toch gaat het gebruik van olie om milieuredenen achteruit, waardoor het op de langere termijn alleen nog als grondstof in de chemische industrie zal gebruikt worden. Ik zie geen scenario’s waarin de lage olieprijs rendabel blijft voor oliebedrijven. Want de samenleving zal steeds meer elektrificeren.

Ik vind het ook een mythe dat alleen Europa elektrificeert en de rest van de wereld lustig fossiele brandstoffen blijft gebruiken. Vele opkomende landen in Azië hebben vandaag al een behoorlijk elektrisch wagenpark, net als de betere Afrikaanse landen, waar er nu eenmaal veel winst kan gehaald worden uit zonne-energie.

Uiteindelijk zullen meerdere landen wereldwijd beseffen dat de overgang naar hernieuwbare energie samenlevingen beschermt tegen de geopolitieke prijsschokken die door olie worden veroorzaakt. Je bent autonomer met je eigen zonnepanelen en windmolens dan met olie-import. Europa heeft opgeteld best wel veel omzetbare potentiële zonne-energie, en zeker genoeg windenergie om strategisch autonoom te worden. De drang naar hernieuwbare energie zal heus niet verdwijnen. Het gaat uiteindelijk over de economie, niet over het klimaat.

Uw UGent-collega-econoom Johan Albrecht denkt niet dat hernieuwbare energiebronnen massaal fossiele energiebronnen zullen vervangen. In de geschiedenis van de mensheid is nog geen enkele energiebron een-op-een vervangen door een andere, luidt zijn redenering. Nieuwe energiebronnen nemen wel hun plaats in naast de oude, die daardoor langzaamaan in onbruik geraken, wat bijvoorbeeld met turf gebeurde. Akkoord?

De verandering is nooit onmiddellijk en een-op-een. Net daarom wagen oliebedrijven nu de gok dat ze het nog wel een jaar of twintig zullen rekken. Toch denk ik dat ze de snelheid van de hernieuwbare revolutie blijven onderschatten. Er kan op heel korte tijd veel veranderen. Vandaag staan we veel verder in de bouw van batterijparken, zoveel verder dan pakweg vijf jaar geleden. Sindsdien zijn er wereldwijd ook zoveel zonneparken bijgebouwd dat hun gezamenlijke productie overeenkomt met die van honderden kerncentrales.

Hoe komt het dan dat de perceptie over groene energie is veranderd? Almaar meer hoor je daarover toch twijfel. Ook bijvoorbeeld ondernemer Roland Duchâtelet had recent zijn bedenkingen in een interview met Doorbraak.

Omdat we nu voor het cruciale punt staan dat er flink wat nieuwe infrastructuur moet bij komen, infrastructuur die geld kost. We kunnen ook niet anders met de verwachte vraag naar elektrificatie. Ik vind het verkeerd dat die investeringen tegenwoordig als een pure operationele kost worden beschouwd, terwijl het om een investering gaat. Natuurlijk is dat in het begin moeilijk, maar investeringen worden afgeschreven op de lange termijn, zo onoverkomelijk is dat allemaal niet. China bouwt zonneparken in de woestijn en wij discussiëren al ruim een decennium over de aanleg van de Ventilusverbinding. Op die manier krijg je een kip-of-eiverhaal: als je niet blijft investeren in de transitie, dan geloven mensen er niet meer in, waardoor er ook minder geïnvesteerd wordt.

U bent geen grote voorstander van kernenergie?

Niet echt, neen, eerder een koele minnaar. Waarom? Omdat ik vind dat er een valse vergelijking bestaat tussen kernenergie en offshore-windenergie: je zou vandaag ofwel voor het ene, ofwel voor het andere moeten kiezen als sokkel voor onze Belgische energievoorziening. Als je het zo bekijkt, dan verliest kernenergie al bij voorbaat het pleit, want een kerncentrale bouwen duurt minstens tien jaar, terwijl we vandaag al massaal veel energie nodig hebben.

Ik ben een voorstander van het langer openhouden van de kerncentrales. We hebben ze ook nodig in de energietransitie. Maar nieuwe bouwen? Dan denk ik dat het realistischer is om in te zetten op het Prinses Elisabeth-windmolenpark in de Noordzee dat België nu bouwt. Dat gaat dus om de productie van 2 gigawatt, dat is enorm. Hoe langer je de aankoppeling van dat eiland aan Vlaanderen uitstelt, hoe duurder je elektriciteit gaat maken. En dat komt omdat de Ventilusverbinding er nog niet ligt. En zo krijg je dus dat kip-of-eiverhaal waar ik voor waarschuw. Gaan we elektriciteit echt blijven produceren uit Amerikaans gas? 

Denkt u niet dat de energietransitie beter zou verlopen als we zouden inzetten op zowel windmolenparken als nieuwe kernreactoren?

Nieuwe kernreactoren bouwen in België? Sorry, maar ik zie dat niet zo snel gebeuren. Om een elektriciteitsverbinding te leggen in West-Vlaanderen is er al zoveel protest. Wat gaat dat met een nieuwe kerncentrale wel niet zijn? Ik ben niet tegen kleine, modulaire kerncentrales die eenvoudig te besturen zijn en ook makkelijk hun productie kunnen op- en afschalen. Een grote centrale kan dat niet, waardoor de productie hoog blijft, ook als er weinig vraag is. Ook geloof ik dan nog meer in kernfusie als nieuwe technologie dan in ouderwetse kerncentrales. 

Ik heb al geleerd dat energiescenario’s snel veranderen. Vijf jaar geleden dachten we nog dat we massaal elektriciteit uit kernenergie zouden moeten importeren uit Frankrijk, terwijl we eigenlijk ook heel veel elektriciteit uit hernieuwbare energie hebben geïmporteerd uit het buitenland. Alles is in flux en vele gezinnen en bedrijven zetten gewoonweg in op hernieuwbare energie. Volgend jaar zal de situatie helemaal anders zijn dan vandaag.

Een van uw kernthema’s als econoom is de verzoening van ecologie, democratie en economie. Is de strijd om de geesten gewonnen?

Nee, de strijd om de geesten stopt nooit. (denkt na) Ik denk dat we naar een model evolueren waarbij heel wat dingen die we vandaag nog bezitten, niet meer onze eigendom zullen zijn, en dat de vergroening daardoor zal slagen. Het is een beetje zoals met bedrijfswagens: die bezit je niet, die huur je, en daardoor hebben vele mensen uiteindelijk een elektrische auto terwijl ze er als particulier niet voor kunnen of willen betalen.

Jonge mensen vertrouwen voor hun mobiliteit al op deelfietsen, deelsteps en deelwagens, want een auto kopen interesseert hen eigenlijk niet meer. Ook daardoor is de transitie al geslaagd. Waarom kunnen mensen die het niet breed hebben en nu de verliezers zijn van de transitie, dan ook geen zuinige koelkasten of wasmachines huren?

Hetzelfde met zonnepanelen en warmtepompen. Op die manier hoef je als particulier niet meer te investeren en heb je onmiddellijk operationeel rendement. Dat zou een enorme culturele ommeslag zijn. Al mag het niet de bedoeling zijn dat alleen maar enkele grote, buitenlandse bedrijven zo alles gaan bezitten.