Europa’s verlamming: hoe we met herverdeling de toekomst verliezen

Pierre Wunsch, gouverneur van de Nationale Bank, waarschuwt in De Tijd voor een terugkeer naar de ‘verlamde’ jaren ’80. Toen hielden nationale subsidies en politieke verkokering verlieslatende industrieën overeind. Vandaag dreigt dat scenario zich te herhalen. Europa reageert op de geopolitieke storm met voorzichtigheid, rapporten en herverdeling — niet met vernieuwing.

Wunsch ziet hoe de wereld versnelt terwijl Europa reguleert. De Verenigde Staten gebruiken macht en kapitaal om technologische dominantie te verankeren. China koppelt staatskapitalisme aan strategische controle over waardeketens. Europa daarentegen houdt vast aan zijn morele en regelgevende model. We willen ‘strategische autonomie’, maar hebben noch het tempo noch het kapitaal om die te bereiken.

Wat Europa sterk maakte

De vergelijking met de jaren ’80 is terecht. Toen bracht de open Europese markt redding: staatssteun werd verboden, concurrentie hersteld, groei hervonden. Veertig jaar lang hield dat model stand. Vandaag wankelt het. Lidstaten keren terug naar nationale subsidies om hun groene of defensie-industrie te steunen. Daarmee ondermijnen ze wat Europa ooit sterk maakte: een vrije interne markt.

Wunsch wijst terecht op het gevaar van die subsidiewedloop. Zonder een stevig Europees budget zal de rijkste lidstaat altijd winnen. Bovendien vloeit het geld zelden naar de innovatieve nieuwkomers die we nodig hebben, maar naar gevestigde spelers die vernieuwing afremmen. Zo subsidiëren we inertie.

Maar de kern van het probleem is cultureel. ‘Europa is risicoavers’, zegt Wunsch. We houden van zekerheid, van degelijkheid, van consensus. We bouwen uitstekende auto’s, veilige vliegtuigen en betrouwbare medicijnen, maar zelden iets radicaal nieuws. Innovatie betekent immers risico, snelheid en een portie chaos — drie dingen waar Europa niet goed in is.

Achterop raken

Die mentaliteit dreigt ons duur komen te staan. Een samenleving die vooral wil beschermen wat ze heeft, raakt achterop bij samenlevingen die durven veranderen. Sociale zekerheid rust op productiviteit, en productiviteit op innovatie. Herverdeling zonder groei is geen solidariteit, maar verdeling van stilstand.

Toch verdedigt Wunsch het Europese model van levenskwaliteit, sociale bescherming en herverdeling. ‘Misschien heeft dat een prijs’, zegt hij. Inderdaad: de prijs is invloed. Wie innovatie inruilt voor comfort, verliest op termijn de middelen om dat comfort te behouden.

Het argument dat Europa later kan aanhaken, wanneer nieuwe technologieën massaproducten worden, is misleidend. Wie pas instapt wanneer innovaties commodities zijn geworden, bepaalt geen standaarden meer. Dat zagen we al bij chips, zonnepanelen en straks bij kunstmatige intelligentie. Europa zal de technologie gebruiken, maar ze niet bezitten.

De fixatie op herverdeling verklaart voor een groot deel onze traagheid. Herverdelen is politiek aantrekkelijk — het levert zichtbare winst op binnen één legislatuur. Innovatie vergt daarentegen geduld, mislukkingen en lange adem. En dus blijven we investeren in wat we kennen, niet in wat we nog niet begrijpen.

Weinig durf

Europa heeft kennis genoeg, maar te weinig durf. Het ontbreekt ons niet aan talent, maar aan kapitaal dat mag mislukken en aan politici die durven loslaten. De uitdaging is niet om Silicon Valley te kopiëren, maar om een nieuw Europees pragmatisme te vinden: snelheid én waarden, risico én bescherming.

Wunsch’ waarschuwing is terecht. De verlamming van de jaren ’80 dreigt terug te keren, niet door te veel subsidies alleen, maar door te weinig geloof in toekomst. Een continent dat vooral bezig is zichzelf te beschermen, wordt vanzelf irrelevant.

De keuze is scherp: willen we een Europa dat nog schept, of dat enkel verdeelt wat overblijft? Wie zijn energie blijft steken in verdelen in plaats van creëren, houdt minder over om te verdelen. Innovatie is geen luxe, het is het fundament van ons sociaal model. Als Europa dat vergeet, dan is de verlamming die Wunsch vreest geen risico meer, maar realiteit.