Filosoof Willem Lemmens: ‘Israël vervalt in de barbarij’

Het bloedvergieten in Gaza laat niemand onberoerd. Willem Lemmens, hoogleraar moderne filosofie en ethiek aan de Universiteit Antwerpen, spreekt zich uit tegen het optreden van Israël. ‘Wat Hamas aanrichtte op 7 oktober was barbaars. Maar wat de Israëlische regering vandaag doet in Gaza is dat ook.’  

Het Israëlisch offensief in de Gazastrook is zo’n 1,5 jaar oud. In die tijd verloren tienduizenden mensen het leven, al is de precieze menselijke prijs moeilijk te achterhalen. Ook de percentages Hamasstrijders en burgerslachtoffers blijven een discussiepunt. Een realistische inschatting houdt het op 2,5 burgerdoden per uitgeschakelde terrorist. Dat is, althans volgens de regering in Jerusalem, geen slechte verhouding voor een oorlog in verstedelijkt gebied. Een schrale troost voor de vele slachtoffers en hun familie, die niets te maken hadden met de Hamasterreur in de Israëlische kibboetsen.

Israël mikt niet op Palestijnse burgers, maar aanvaardt wel aanzienlijke nevenschade in zijn oorlog. Tezelfdertijd militariseert Hamas burgerinfrastructuur. Hoe bepalen we wat aanvaardbaar is en wat niet?

Willem Lemmens: ‘Het IDF noemt zichzelf het “meest morele leger ter wereld”, maar ik vrees dat de feiten dit al lang tegenspreken. De uitschakeling van Hamas en de vrijlating van de gijzelaars gold als het enige doel van het regime van Netanyahu, maar steeds openlijker bepleiten extreemrechtse politici in Israël dat Gaza moet ‘gezuiverd’ worden en de Palestijnse bevolking verplaatst naar het buitenland. Ik vrees dat de onderliggende agenda van enkele haviken rond Netanyahu van meet af aan was om deze etnische zuivering van Gaza goedschiks of kwaadschiks door te voeren. 7 oktober was de concrete aanleiding.’

‘Heeft Israël dan geen recht op zelfverdediging? Zeker wel. Maar wie uitgaat van het leerstuk van de rechtvaardige oorlog moet erkennen dat er zoiets bestaat als een verplichte proportionaliteit. Het massaal doden van onschuldige burgers, zelfs als die als levend schild worden gebruikt, vormt zonder twijfel een inbreuk op dit proportionaliteitsbeginsel. Ook mocht het echte doel zijn om zo snel als mogelijk de gijzelaars vrij te krijgen, dan nog lijkt het geweld buiten proportie en zelfs contraproductief.’

‘Burgerslachtoffers zijn in moderne oorlogsvoering helaas onvermijdelijk, maar dat betekent niet dat er geen grens bestaat. En Israël overschrijdt die grens. Dat is het minste wat je kunt zeggen.’

Was de huidige oorlog van Israël in Gaza wel gerechtvaardigd als er minder burgerdoden vielen?

‘Niet noodzakelijk. (Denkt na) Ik vraag mij af wat voor een oorlog Israël eigenlijk voert.’

‘Kijk, wat Hamas op 7 oktober aanrichtte, was een eruptie van barbaars geweld. Cynisch genoeg waren daar vele goedbedoelende, vredelievende Israëlische burgers het slachtoffer van. Ik begrijp heel goed dat dit voor de Israëlische bevolking en de Joodse wereldgemeenschap een traumatische, schokkende ervaring is geweest. Naast barbaars was dat trouwens ook ongelooflijk dom. Wat had de leiding van Hamas dan gedacht? Dat een slachtpartij hen dichter bij de beëindiging van de Palestijnse onderdrukking zou brengen?’

‘Toch vind ik ook dat we moeten kijken naar de oorsprong en omstandigheden van die geweldsuitbarsting. Dat maakt van mij geen antisemiet of Israëlhater, wel iemand die probeert de realiteit te begrijpen in haar complexiteit.’

Vanwaar komt die uitbarsting dan volgens u?

‘Hamas is een fenomeen gecreëerd door een tragische behandeling van de Palestijnse bevolking  die decennia teruggaat. Al in de vorige eeuw waarschuwden mensen als Jimmy Carter en Dries van Agt (voormalig premier van Nederland, red.) voor de tikkende tijdbom van de Palestijnse onderdrukking. Carter wordt nu weggezet als een naïeveling, maar hij had tenminste de moed te blijven wijzen op het feit dat in de VS een open, genuanceerd gesprek over de Gazakwestie onmogelijk is door de macht van de Joodse lobby.’

‘Helaas leidden de stappen die hij en de Israëlische premier Begin zetten (onder meer de Camp David Accords van 1978, red.) niet tot een definitieve oplossing. In 1995 is ook Yitzhak Rabin vermoord door een radicaal-religieuze zionist. Dit betekende het einde van de Oslo-akkoorden. Dat Rabin, een oorlogsheld van 1967 en voormalig premier, blijkbaar als een verrader werd aangezien door medeburgers, was toen al een veeg teken. Sindsdien hebben extremistische krachten in Israël steeds meer de agenda bepaald.’

‘Vandaag is de vraag in welke mate Hamas gesteund of minstens getolereerd werd door personen in en rond de Israëlische regering. In elk geval groeide de voorbije jaren een polarisatielogica: het is altijd gemakkelijker een volk aan te pakken wanneer het geleid wordt door zijn meest verschrikkelijke elementen. Het is tragisch en schokkend, maar het extremisme van Hamas bleek een voedingsbodem voor de meedogenloze reactie van het regime van Netanyahu. Verschillende politici, academici en gewone burgers in Israël en de Joodse wereldgemeenschap erkennen nu dat de staat Israël geconfronteerd wordt met een moreel deficit. Ook de steun van de Westerse wereld voor Israël kalft verder af.’

Treft Israël dan schuld voor wat er plaatsgreep op 7 oktober?

‘Schuld, in die zin dat opeenvolgende Israëlische regeringen een klimaat creëerden waarin zo’n uitzonderlijke haat kon gedijen. Daarmee wil ik absoluut geen afbreuk doen aan de verschrikkelijke ervaringen van de mensen die 7 oktober vanop de eerste rij meemaakten.’

‘Ik behoor tot een generatie die Israël altijd als een deel van de Westerse wereld heeft willen zien. Ik ben lange tijd pro-Israël geweest. Ten eerste omdat ik begreep waarom de Joodse bevolking als compensatie voor het leed van de Holocaust een eigen staat gegund werd. Ten tweede is Israël een parlementaire democratie, te midden van een Arabische wereld die dat niet is. Al is die democratie helaas nooit volledig geweest.’

‘Ook heb ik een soort spontane bewondering voor de Joodse cultuur en wat die allemaal heeft voortgebracht. Denk aan de grote literatuur, van Isaac Bashevis Singer tot Amos Oz, de talrijke buitengewoon getalenteerde Joodse musici en wetenschappers, enzovoort. Bovendien is het monotheïsme ontstaan in de Joodse cultuur. De joodse religie is dus in beginsel de oervorm waaruit het monotheïsme van het christendom en de islam zijn voortgekomen. Maar net om al die redenen vind ik het zo tragisch wat er nu gebeurt.’

Tegenstanders van de oorlog in Gaza krijgen soms de kritiek dat zij de lat voor Israël hoger leggen dan voor andere oorlogvoerende staten of groepen in het Midden-Oosten.   

‘Dat klopt, maar ik vind dat niet abnormaal. Als Israël inderdaad een baken van de westerse beschaving wil zijn, dan moeten we ervoor zorgen dat ze zelf niet vervalt in barbarij. Nochtans is dat wat er vandaag gebeurt. Die hogere lat voor Israël is, in tegenstelling tot wat wel eens wordt beweerd, geen voorbeeld van antisemitisme. Als mijn broer zwaar over de schreef gaat, dan ben ik veel bozer dan wanneer een vreemde dat doet. Die bijzondere relatie tussen het Westen en Israël kan enkel bestaan als Israël zich als een westers land gedraagt.’

‘Er bestaat nog zo’n flauw argument, gemaakt door mensen als Leon de Winter, de bekende Joods-Nederlandse schrijver. Hij schrijft dan lange opiniestukken over het leed in andere delen van de wereld en hoe niemand daar oog voor heeft. Hetzelfde met Douglas Murray. Maar er is helemaal niets mis om meer aandacht besteden aan één of twee conflicten, conflicten die bovendien de meest ingrijpende geopolitieke impact hebben. Bovendien is het niet mogelijk om de oorlogsmisdaden van Poetin in Oekraïne te veroordelen zonder ook Israël tot de orde te roepen.’

Hoe had een morele reactie van Israël op de slachtpartij van 7 oktober er dan wel uitgezien?

‘Niets doen was geen optie, dat begrijp ik. Ik herinner mij wel een uitspraak van Bart De Wever, toen de burgemeester van Antwerpen, nadat de zaken uit de hand begonnen te lopen. Hij gaf toen toe dat de Israëlische regering met meer terughoudendheid had kunnen reageren, maar dat het nu “te laat” was. De burgemeester maakte zelf de vergelijking met een bomaanval in Mumbai die tientallen mensen het leven kostte, maar waarbij de regering besloot om niet met beide voeten vooruit te reageren. Iedere situatie is anders, maar ik denk niet dat deze escalatie onvermijdelijk was.’

‘Stel je nu eens voor dat Israël naar het Internationaal Strafhof was gestapt. Ze zouden een sterke zaak hebben gehad. Ik weet: dat klinkt zeer utopisch. Ik weet trouwens ook waarom Israël dat niet deed. Israël schendt immers al decennia het internationaal recht met haar kolonisatiepolitiek op de Westelijke Jordaanoever. Naar een rechtbank stappen als je zelf onrechtmatige dingen doet, voelt dan waarschijnlijk wat onnatuurlijk. Maar goed, het had een belangrijk signaal kunnen zijn.’

Internationale rechtbanken helpen natuurlijk maar weinig bij de uitschakeling van Hamas …

‘Iets wat ook Israël niet kan, vrees ik. De vernietiging van Hamas louter door militair geweld is onmogelijk. Ik begrijp niet dat verstandige mensen in de Israëlische overheid en civil society dat niet inzien. Als vandaag een Hamasstrijder gedood wordt, neemt zijn oudste zoon het geweer morgen gewoon op. Dit geweld leidt alleen maar tot meer haat jegens Israël. De enige logische uitweg is dan de gedwongen verhuizing van de bevolking of, nog erger, de volledige uitroeiing. Iets waar sommige Israëlische politici, onder wie Bezalel Smotrich, de Israëlische minister van Financiën, onverbloemd op aansturen.’

‘Daarom begrijp ik de reactie van iemand als Jean-Marie Dedecker. Hij was naar Gaza geweest, en bekende dat als hij daar zou moeten leven, hij ook een terrorist zou zijn. Op zijn eigen manier zegt hij daar iets heel menselijks, denk ik. Hij is ook niet de enige. Mijn moeder, die veel gereisd heeft tijdens haar leven, kwam ooit terug van Israël en zei: “Dat gaat daar ooit ontploffen. Hoe de Palestijnse bevolking daar wordt behandeld is schokkend.” Zij was een wijze en bezonnen vrouw. Mocht ze nog leven zou haar hart bloeden voor wat nu gebeurt in Gaza en Israël.’

Sommigen van uw collega’s sprongen eerder al in de bres voor de Palestijnen. U deed dat tot voor kort niet. Waarom?   

‘Ik aarzel, omdat ik graag het gesprek openhoud met mijn studenten. Niet enkel omdat ik weet dat er ook Joodse studenten in mijn aula’s zitten, maar ook daarom. Nu maak ik soms wel eens een opmerking over de situatie in Gaza, bijvoorbeeld wanneer we het hebben over de notie van de rechtvaardige oorlog. Maar dat is niet altijd eenvoudig.’

‘Het is al gebeurd dat studenten bij mij op mijn bureau kwamen die met hun gevoelens over het geweld in Gaza geen blijf wisten. Dat zijn dan geen Palestijnen, maar meestal wel mensen met hun wortels in de Arabische wereld. Jonge mensen die ik, voor de duidelijkheid, niet verdenk van enig islamitisch fanatisme of antisemitisme.’

‘Wat mij opvalt, is dat zij vaak met een erg lovenswaardige nuance over dat conflict spreken. Zij zien Hamas bijvoorbeeld óók als een onderdrukker van het Palestijnse volk. Maar hun hart bloedt voor de bevolking in Gaza en op de Westelijke Jordaanoever. Zij voelen zich verbonden met die mensen. (Stil) Ook een goede vriend van mij die Palestijn is heeft me ooit verteld wat het lot van zijn familie was sinds de Nakba, de verdrijving door Israël na de onafhankelijkheid. Daarbij onbewogen blijven is onmogelijk.’

Waarom, denkt u, wordt de oorlog van Israël vooral gesteund door politiek ‘rechts’ en veel minder door politiek ‘links’?

‘Dat is een moeilijke vraag, ook omdat het afhangt van het soort “rechts” waarover u het hebt.’

‘Het zionisme is ontstaan uit een seculier nationalisme dat eerder links georiënteerd was. Maar het blijft wel een nationalisme, zelfs een uitgesproken vorm van etnologisch nationalisme. En nationalisme is toch eerder rechts van signatuur, daar kun je niet omheen. Dat eerder seculiere nationalisme neemt vandaag trouwens een meer religieuze wending, wat op zijn beurt ook een bepaald soort rechts aanspreekt. Een rechts dat sympathie koestert voor een meer op religie gebaseerde staatsinrichting. Christenen letten daar trouwens best mee op, want heel wat joodse fundamentalisten in Israël zijn ook erg antichristelijk.’

‘Maar er is ook een ander soort rechts, een rechts dat in de Israëlische strijd in het Midden-Oosten en tegen de Palestijnen vooral een gevecht tegen de islam ziet. Zo noemde Geert Wilders de Israëlische strijd onlangs nog “onze strijd”. Iemand als Wilders essentialiseert, en ontwaart in “de islam” een vijand, een vijand die “de joden” met “ons” zullen bevechten. Zulke mensen voeden zo natuurlijk het extreem-religieus opbod. Dat is trouwens ironisch, omdat veel van die mensen, zoals Wilders, uit een liberaal, vrijzinnig milieu komen.’

‘Rechts is, tot slot, vaak ook de kant van de begoede klasse, van de burgerij en het kapitaal. Er is, denk ik, een spontane identificatie met de machtshebbers. Links is van nature meer geneigd om de kant van de underdog te kiezen. En in het conflict tussen de Israëli’s en de Palestijnen is het wel duidelijk wie wie is.’

Kunnen de Israëli’s en Palestijnen ooit vreedzaam naast elkaar leven? Is er überhaupt een alternatief?

‘We moeten ervan uitgaan dat ze dat kunnen. En ik stel vast dat zaken die in het verleden onmogelijk leken toch ook gebeurden. Toen ik jong was leek het alsof er nooit een oplossing gevonden zou worden voor de Apartheid in Zuid-Afrika, maar die is er toch gekomen. En ook in het conflict tussen Israël en de Palestijnen zijn er momenten van hoop geweest. Maar er is vooral geen alternatief, behalve dan de verderzetting van deze barbarij en de uitroeiing of deportatie van de bevolking van Gaza. Dat sommigen dit nu echt een alternatief beginnen te noemen tart de verbeelding. Het is een uiting van politiek tribalisme waarvan we in de 20^ste eeuw dachten verlost te zijn.’

‘Op nog geen twee jaar tijd is een gevaarlijke en tragische situatie gecreëerd die enkel de tijd kan verhelpen. De catharsis zal niet plots komen. Maar ter voorbereiding van een duurzaam samenleven moeten er wel voorbereidingen getroffen worden. Aan Israëlische kant moet het maatschappelijk middenveld aanvaarden dat Palestijnen het recht hebben op hun eigen land. Ze moet ook erkennen dat er na de Tweede Wereldoorlog een ramp plaatsvond voor vele Palestijnen, de Nakba. Mensen die toen ontheemd werden door zionisten: dat mag niet onder de mat worden geveegd.’

‘Tezelfdertijd moeten de Palestijnen het bestaansrecht erkennen van de staat Israël. Ik besef natuurlijk dat dat allemaal gemakkelijker gezegd is dan gedaan. Daarom ben ik ook nogal pessimistisch, maar ik zie geen andere uitweg.’