De geldautomaat die nooit leeg is

Er zijn zo van die oerwijsheden die nooit verloren mogen gaan. Het idee dat je één euro maar één keer kan uitgeven bijvoorbeeld. Of de gedachte dat als je van de overheid één euro krijgt, die euro eerst door anderen moet worden verdiend. Dat is een ijzeren wet. Het geld van de staat is het geld van de burgers dat eerst verzameld wordt en daarna herverdeeld. De staat is geen boom die eindeloos geld draagt, een boom waar we maar even aan hoeven te schudden. Te veel mensen zijn dat blijkbaar vergeten.

Wie met vakantie gaat naar Dubai en daar riskeert door Iran te worden bestookt, vindt niet alleen dat de staat de gestrande reizigers moet komen halen, maar dat moet ook gratis zijn. Die 600 euro voor de terugvlucht, dat vinden te veel mensen een regelrechte schande. ‘We betalen al genoeg belasting.’

Isolde Van den Eynde wijst er in Het Laatste Nieuws van het weekeinde op dat die 600 euro lang niet de reële kosten dekken, en dat de getroffen reizigers bovendien recht hebben op een vergoeding van de luchtvaartmaatschappij die de terugkeer heeft moeten schrappen. En dan draait ze slim de vicieuze redenering om: we betalen inderdaad veel belasting, net omdat we vinden dat de staat voor alles en nog wat moet opdraaien.

Het is bijzonder moedig dat een populaire krant als Het Laatste Nieuws – voor sommige hooggeschoolden nog altijd een waardeloze rioolgazet die alleen brengt wat de mensen graag lezen – dat durft te schrijven. De zelfverklaarde kwaliteitskranten en de openbare omroep durven dat niet.

Te dure staat?

De discussie over die 600 euro wijst op een veel breder probleem. We weten blijkbaar niet meer hoe ons maatschappelijk systeem in elkaar zit. We kennen het woord solidariteit, maar we hebben het versmald tot wat we kunnen krijgen. Dat we ook en eerst moeten bijdragen, zijn we vergeten. We zien onszelf wel als begunstigde, als slachtoffer zelfs, maar de financier van het systeem is een abstracte instantie waar wij niets mee te maken hebben. Dat is de staat, een machine, de geldautomaat die nooit leeg is.

Terwijl we tegelijk vinden dat de staat almaar meer moet doen. De staat moet ons niet alleen beschermen als we ziek, oud, werkloos of arm zijn. Van de staat verwachten we ook dat onze defensie optimaal is, dat onze verkeersinfrastructuur en het openbaar vervoer worden verbeterd, dat ons onderwijs weer tot de wereldtop behoort, dat onze cultuur in al haar facetten wordt ondersteund, dat de innovatie wordt gestimuleerd, dat het klimaatprobleem stevig wordt aangepakt. En dat allemaal zonder dat onze koopkracht vermindert. Nou moe!

En er is nog een paradox. We vinden ook dat die staat veel te duur is, de overheid kost te veel. Het is alsof we met de auto rijden, almaar meer gas geven en intussen klagen dat die auto te veel benzine verbruikt.

Samenleving versus eigenbelang

Het is de historische verdienste van de arbeidersbeweging voor het fundament van onze Europese verzorgingsstaat te hebben gezorgd. Onze (over)grootouders verdienden niet veel, maar ze staken wel een deel van dat karige loon in een apart bakje dat kon worden aangesproken voor wie door het lot werd getroffen. Het besef dat je met dat bakje omzichtig moest omspringen, zat er diep in.

Dat was niet abnormaal. De bedenkers van dat solidariteitssysteem hadden hen talloze keren gewaarschuwd. Zelfs Adam Smith – een van de vaders van het liberalisme – schreef al in de achttiende eeuw dat een samenleving niet kan functioneren als de burgers alleen het eigenbelang zien.

Ook Alexandre de Tocqueville kon zich een eeuw later een staat voorstellen die ten onder ging aan zijn eigen zorgzaamheid in het geval dat de burgers hun eigen verantwoordelijkheid uit het oog verloren. En nog eens een eeuw later was Lord Beveridge, de vader van onze sociale zekerheid, bijzonder duidelijk: het systeem zou ten onder gaan als misbruik werd getolereerd en als nietsdoen werd gesubsidieerd.

Het recht om niets te doen

Merkwaardig is dat diezelfde arbeidersbeweging er gaandeweg voor heeft gezorgd dat het solidariteitsbesef opzij is gezet. Uitkeringen zijn exclusief een recht geworden, inclusief het recht om niets te doen en toch te worden betaald. Wie na jaren werkloosheid zijn uitkering verliest, wordt vandaag op televisie gepresenteerd als een slachtoffer van een onmenselijk, abstract apparaat waarmee een geciviliseerd mens niets te maken wil hebben.

Het is redelijk dat de werker solidair is met de werkloze. Maar zeggen dat het omgekeerde even waar is – werklozen moeten solidair zijn met de werkenden die hen financieren – wordt afgedaan als asociaal, verwerpelijk rechts.

Milde hervormingen

Je ziet vandaag hetzelfde fenomeen – vergeten waar het eigenlijk om gaat – opduiken bij het debat over de pensioenhervorming. Opvallend: de discussie gaat eigenlijk alleen over de rechten van wie vroeger wil stoppen met werken. Het idee dat vroeger stoppen uiteraard mag, maar dat je bijgevolg minder pensioen krijgt dan wie wel doorwerkt, is blijkbaar niet de logica zelve. Ook dat wordt in schelle kleuren afgeschilderd als onrecht.

En hoe mild is ons systeem niet! Korting op het pensioen is er alleen voor wie minder dan vijfendertig jaar heeft gewerkt, pakweg van zijn twintigste tot zijn vijfenvijftigste. En 156 dagen werken is genoeg voor een vol werkjaar – er zijn 365 dagen in een jaar. Wie werkt sinds zijn achttiende kan nog altijd op zijn zestigste met pensioen. Bij het Spoor wordt het pensioen eindelijk genormaliseerd, maar wel pas in 2038.

De sociale zekerheid is een monument van de westerse beschaving. Maar ook deze Notre Dame kan afbranden.