Gendertwijfel is geen misdrijf

Onlangs werd Dries Van Langenhove verhoord wegens mogelijk aanzetten tot haat tegen lgbtq+-personen. De aanleiding was een bericht op sociale media waarin hij kritiek leverde op de adjunct-directeur van een middelbare school in Opwijk. In een e-mail aan de leerlingen vertelde de non-binaire adjunct-directeur zich niet te herkennen in de woorden ‘meneer’ of ‘mevrouw’ en de voornaamwoorden ‘die/hun’ te hanteren. Daarop reageerde Van Langenhove dat de leerlingen ‘gedwongen worden om woke nonsens te slikken en grammaticale fouten te maken’.

Ook aan mijn universiteit zijn er repercussies voor wie zelfidentificatie op het vlak van gender in vraag stelt. Zo schorste de UGent de conservatieve studentenvereniging NSV! voor een half jaar, onder meer vanwege een foto van de twee rectorkandidaten met het onderschrift ‘Moge de beste man winnen’, vergezeld van een knipoog-emoji. De huidige rector, Petra De Sutter, is een transvrouw.

Dergelijke incidenten roepen een fundamentele vraag op: is het afwijzen van zelfidentificatie op het gebied van gender onredelijk? En zo ja, zijn sancties dan gerechtvaardigd? Ik heb daar mijn twijfels bij.

Transgender personen

In 2017 betoogde filosoof Rebecca Tuvel dat, als we zelfidentificatie aanvaarden bij gender, dat ook voor ras moet gelden. Zij verwees daarbij naar Rachel Dolezal, een Amerikaanse met blanke ouders die zich als zwart identificeerde. Tuvels artikel leidde tot een storm van kritiek en een brede cancelcampagne.

Maar als biologie er bij gender niet toe doet, waarom dan wel bij ras of etniciteit? Wat met andere vormen van identificatie, zoals otherkin — mensen die zich identificeren als een andere diersoort of mythisch wezen — en transability, waarbij personen zich identificeren met een lichamelijke beperking die zij niet hebben?

Die analogieën klinken voor veel lezers wellicht absurd. Maar dan moeten we wel kunnen uitleggen waarom zelfidentificatie enkel gepast is bij gender. Waarom kan een blanke vrouw zich wel identificeren als blanke man, maar niet als zwarte vrouw of mythisch wezen?

Die vraag beantwoorden is best lastig, zoals ook filosoof Spencer Case heeft betoogd. Maar zolang een concreet antwoord ontbreekt, is de positie van de NSV! niet haatdragend of zelfs onredelijk. Wat uiteraard niet wil zeggen dat de grap van de studentenvereniging van goede smaak getuigde.

Non-binair

Als het over non-binaire personen gaat zou het gebruik van de zelfgekozen voornaamwoorden een kwestie van fatsoen zijn, een kleine moeite die voor deze individuen veel betekent. Dat kan inderdaad een goede reden zijn om aan verzoeken als die van de adjunct-directeur tegemoet te komen.

Maar opnieuw: waarom niet beleefd zijn voor de ‘zwarte’ Rachel Dolezal, voor mensen die zichzelf als een hond of elf zien, of voor zij zonder lichamelijke beperking die zich identificeren als iemand zonder rechterbeen? Moeten we hun zelfidentificatie niet evenzeer respecteren?

En is het gebruik van die voornaamwoorden wel echt een kleine moeite? Voor gewone mensen is het onnatuurlijk en vermoeiend om met voornaamwoorden als die en hun naar één persoon te verwijzen. Voor taalpuristen is het een gotspe. Veel conservatieven en gelovigen vinden het problematisch taal te gebruiken die veronderstellingen bevat over transgender of non-binaire personen die zij niet delen. Waarom moeten zij zich aanpassen?

Progressieven zullen antwoorden dat de wensen van gemarginaliseerde groepen voorrang verdienen en dat transgender en non-binaire personen tot zulke groepen behoren. Maar waar laat dit conservatieve moslims, die ook vaak als gemarginaliseerd worden beschouwd, toe genderzelfidentificatie af te wijzen?

En wat als zulke verzoeken talrijker en diverser worden? In Canada circuleren inmiddels tientallen voornaamwoorden — naast ‘he/him’ en ‘she/her’ ook vormen als ’they/them’, ‘ze/zir’, ‘xe/xem’ en ‘fae/faer’. Zo’n groeiende verzameling ‘kleine aanpassingen’ wordt al snel onwerkbaar.

Zorgwekkend

Mijn punt is niet dat de leerlingen in Opwijk het verzoek van hun adjunct-directeur moeten negeren, noch dat de grap van de NSV! gepast was. Het punt is dat er redelijke en niet-kwaadwillige gronden bestaan om zelfidentificatie kritisch te benaderen.

Dat zulke kritische perspectieven leiden tot gerechtelijke onderzoeken en disciplinaire sancties is dan ook zorgwekkend. Het toont dat het debat niet langer wordt uitgevochten met argumenten, maar met macht en intimidatie. Dat is slecht nieuws voor een samenleving die pretendeert liberaal te zijn.