Over de democratie in Europa (en Vlaanderen)

Nauwelijks een week na het begin van Donald Trumps ambtstermijn als Amerikaans president, en er sneuvelen al flink wat gehate wetten. Waarom is dat bij ons niet mogelijk?

Akkoord, het is voor een groot deel perceptie. Mogelijk worden flink wat beslissingen van Donald Trump teruggeschroefd, verzanden ze in een juridisch moeras, of – om het op zijn Vlaams te zeggen – wordt de soep niet zo heet gegeten als ze wordt opgediend. Maar, eerlijk: zo’n president die beleid voert, en ja, zelfs gehate wetten van zijn voorgangers kan afschaffen, dat is toch verfrissend, niet?

Stel het u eens voor: Vlaamse renovatieplicht? Afgeschaft, want de mensen wilden het niet meer (als ze het al konden betalen). Klimaatagenda? Aangepast aan de Vlaamse noden: hoe kunnen we overstromingen vermijden, of ermee leren omgaan, in plaats van de burger te pesten met lage emissiezones, opgelegde warmtepompen, bonnen voor koelkasten of premies voor elektrisch rijden? subsidies geven voor allerhande socioculturele initiatieven met weinig meetbaar resultaat? Een uitzondering, niet een verworven recht. Vlaams parlement? Gehalveerd in aantal parlementsleden.

Verfrissend? Ja, dus. Maar ergens toch ook dat knagende gevoel: dat kan hier niet. Zoals ex-premier Yves Leterme ook in ons weekendinterview toegeeft: ook wij zouden best een Elon Musk kunnen gebruiken om wat overheidsadministraties te schrappen. Maar de kans dat dát gebeurt?

Bang continent

En daarmee komen we bij de kern van de zaak. Waarom kan het niet, een kleinere overheid, in Vlaanderen? En bij uitbreiding: in heel West-Europa? Omdat Europa een bang continent is. Bezeten door een irrationele angst die bij elke afwijkende stem meteen het fascisme ziet opdoemen. Elke gedachte dat de burger misschien iets anders wil, of iets anders zegt, en de alarmbellen gaan af. Het midden mag niet in gevaar komen, de consensus niet verstoord.

Zeg van Donald Trump en Elon Musk wat je wil, maar het gaat vooruit in de Verenigde Staten. Wat omschreven wordt in het Engelse spreekwoord justice must not only be done, but must also be seen to be done, geldt ook voor politiek. Politiek is niet alleen beleid voeren, maar ook tonen dat je beleid voert. En dat doet Donald Trump voorlopig uitstekend. En weet u wat? Het werkt.

We durven zelfs stellen: het maakt de optimistische Amerikaanse burger niet alleen nog optimistischer, maar misschien ook politiek matuurder dan de nadenkende, trage en naar gelijkheid strevende Europeaan.

Meer midden

De ironie is dat de Franse politieke filosoof Alexis de Tocqueville na zijn reis in de Verenigde Staten in de 19de eeuw, waarover hij Over de democratie in Amerika schreef, die evolutie net in de VS voorzag: als vrijheid en gelijkheid hartstochten zijn van de democratische mens, dan dreigt de gelijkheid te winnen. De mens aanvaardt immers maar moeilijk dat iemand anders beter en vrijer is. Dat iemand anders iets probeert, en wint.

Creëert Donald Trump ongelijkheid? Absoluut. Dat doet elke politieke beslissing. Behalve in Europa. In Europa, in Vlaanderen, moeten politieke beslissingen vooral meer gelijkheid creëren. Meer midden. Subsidies zorgen hier voor een gelijk speelveld. Voor ‘democratie’.

De Tocqueville voorzag het al: in een samenleving geobsedeerd door gelijkheid, leidt de overheid zijn gelijke burgers met minuscuul kleine en complexe wetten, die als een deken over de samenleving worden gelegd. Regels die de knapste koppen en de meest hartstochtelijke zielen niet kunnen doorbreken. De gelijke mens is braaf, zacht en gebogen. Zijn overheid vernietigt hem niet, maar kneedt hem, verhindert dat hij geboren wordt. Zijn overheid tiranniseert niet, maar stoort, onderdrukt, dooft en reduceert de gelijke mens tot een gelijke, brave kudde.

Ninove

Het zal sommige mensen misschien goed in de oren klinken, zo’n samenleving. Want ze is gelijk, uniform, en ze leidt niet tot fascisme of andere al te hartstochtelijke politieke experimenten – althans op papier.

Maar, zoals De Tocqueville ook voorzag: je kan geen politieke vrijheid hebben zonder individuele vrijheid. Dat heeft niets te maken met egoïsme, maar met als burger je individuele schouders willen zetten onder je politieke gemeenschap, en als burger de regels mee willen maken die nodig zijn voor een vrije samenleving (en niet alleen een gelijke). Dat niet alleen uit te besteden aan een kaste van mensen die je eens om de zoveel jaar verkiest.

In oktober won Vlaams Belanger Guy D’haeseleer de lokale verkiezingen in Ninove. Conform zijn verkiezingsbeloften schrapte hij met veel overtuiging subsidies voor lessen Nederlands in zijn gemeente. Waarop burgers besloten om zelf geld op te halen en hun schouders onder dat project te zetten. Goed zo. Het doet toch geen pijn, die politieke vrijheid?