fbpx


Filosofie
verveling

Over verveling

Kunnen we ons nog wel vervelen?



Gezien de hoeveelheid omgevingsprikkels onder invloed van de sociale media en de smartphones de laatste jaren alleen maar is toegenomen, is het tegenwoordig erg moeilijk om zich nog te vervelen. Wie kan zich nog de laatste keer herinneren dat men enkele uren gewoon niets om handen had? Volgens recent wetenschappelijk onderzoek kan verveling echter een belangrijke bron van persoonlijke reflectie zijn en onze creativiteit stimuleren. Toch wordt deze gemoedstoestand vandaag als iets negatief beschouwd, en gaan we onvermoeibaar op zoek…

Niet ingelogd - Plus artikel - log in of neem een gratis maandabonnement

U hebt een plus artikel ontdekt. We houden plus-artikels exclusief voor onze abonnees. Maar uiteraard willen we ook graag dat u kennismaakt met Doorbraak. Daarom geven we onze nieuwe lezers met plezier een maandabonnement cadeau. Zonder enige verplichting of betaling. Per email adres kunnen we slechts één proefabonnement geven.

(Proef)abonnement reeds verlopen? Dan kan u hier abonneren.


U hebt reeds een geldig (proef)abonnement, maar toch krijgt u het artikel niet volledig te zien? Werk uw gegevens bij voor deze browser.

Start hieronder de procedure voor een gratis maandabonnement





Was u al geregistreerd bij Doorbraak? Log dan hieronder in bij Doorbraak.

U kan aanmelden via uw e-mail adres en wachtwoord of via uw account bij sociale media als u daar hetzelfde e-mail adres hebt.








Wachtwoord vergeten of nog geen account?

Geef hieronder uw e-mail adres en uw naam en we maken automatisch een nieuw account aan of we sturen u een e-mailtje met een link om automatisch in te loggen en/of een nieuw wachtwoord te vragen.

Uw Abonnement is (bijna) verlopen (of uw browser moet bijgewerkt worden)

Uw abonnement is helaas verlopen. Maar u mag nog enkele dagen verder lezen. Brengt u wel snel uw abonnement in orde? Dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Heeft u een maandelijks abonnement of heeft u reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw abonnement bij voor deze browser en u leest zo weer verder.

Uw (proef)abonnement is verlopen (of uw browser weet nog niet van de vernieuwing)

Uw (proef)abonnement is helaas al meer dan 7 dagen verlopen . Als uw abonnementshernieuwing al (automatisch) gebeurd is, dan moet u allicht uw gegevens bijwerken voor deze browser. Zoniet, dan kan u snel een abonnement nemen, dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw gegevens bij voor deze browser of check uw profiel.


Gezien de hoeveelheid omgevingsprikkels onder invloed van de sociale media en de smartphones de laatste jaren alleen maar is toegenomen, is het tegenwoordig erg moeilijk om zich nog te vervelen. Wie kan zich nog de laatste keer herinneren dat men enkele uren gewoon niets om handen had? Volgens recent wetenschappelijk onderzoek kan verveling echter een belangrijke bron van persoonlijke reflectie zijn en onze creativiteit stimuleren. Toch wordt deze gemoedstoestand vandaag als iets negatief beschouwd, en gaan we onvermoeibaar op zoek naar het vullen van onze agenda’s, en die van onze kinderen.

Passieve luiheid

Het concept ‘verveling’ heeft de mensheid minstens evenzeer beïnvloed als het leven en de dood zelf. Een van de eersten die over dit gevoel schrijft is de Romeinse dichter en filosoof Lucretius (99-55 v.Chr.). Hij beschrijft de gemoedstoestand in zijn boek De Rerum Natura als een gevoel van ontevredenheid dat de mens overvalt. Ook voor Lucretius is verveling iets negatief, als een mentale ziekte die voortkomt uit de onmogelijkheid om uit eigen beweging iets te realiseren.

Deze passieve luiheid veroorzaakt volgens hem een gevoel van diepgaand ongemak. De oorzaak van die ‘taedium vitea’ ligt in de onmogelijkheid om de individuele verlangens definitief te bevredigen. Verveling veroorzaakt volgens Lucretius rusteloosheid en een gevoel van vervreemding. De oplossing ligt in de epicurische filosofie: zoveel mogelijk pijn vermijden en streven naar fysiek en geestelijk genot. Het handelt bij Lucretius niet over nihilistisch hedonisme maar wel om persoonlijke gemoedsrust (ataraxia).

Lucretius was de inspiratie voor Seneca (4-65), een andere Romeinse schrijver en filosoof. In zijn stoïcijns-filosofisch werk De Tranquillitate Animi identificeert die de oorzaak van verveling in de onmogelijkheid van de mens om perfectie te realiseren in zijn ambities. Door de faalangst die daaruit voortkomt, plooien we ons terug op onszelf. Echter, die toestand van verveling leidt tot dan tot onverdraagzaamheid tegenover de successen van de ander.

Gebrek aan plezier of verlangen

De Italiaanse schrijver Giacomo Leopardi (1798-1837) omschrijft verveling in zijn boek Zibaldone dan weer als een gebrek aan plezier van de ziel en het gevoel van ontoereikbaarheid van het wereldse om dit oneindig verlangen te vullen. De menselijke ziel verlangt immers altijd naar geluk, en dat eindigt alleen met de voor iedereen onvermijdelijk dood. Het besef van de tijdelijkheid van alle dingen, ook van onszelf, leidt volgens Leopardi tot een gevoel van leegte en verveling.

Een andere definitie vinden we bij de Duitse filosoof Arthur Schopenhauer (1788-1860). Gezien de onbevredigbare mens vruchteloos probeert aan elk verlangen te voldoen, is het leven een slinger die onophoudelijk slingert tussen het gevoel van gemis en verveling, met vluchtige intervallen van geluk. Verveling definieert Schopenhauer dus als het gebrek aan verlangen.

Onvermogen zich te vervelen

In een tijd waarin onze vrije tijd verbonden is met elektronische apparaten, die het mogelijk maken om elk moment, hoe klein ook, in te vullen, wordt verveling behandeld als een virus dat moet worden uitgeroeid. Echter, nietsdoen is een noodzakelijke voorwaarde voor onze geestelijke gezondheid en, paradoxaal genoeg, ook voor onze intellectuele creativiteit.

Wanneer de hersenen niet extern geprikkeld worden, dan concentreren ze zich op het verwerken van interne informatie. Verveling leidt dus tot een ontmoeting met ons zelfbewustzijn. Het is dan ook niet verwonderlijk dat soms eens niets doen, wat tijdens deze covid-19-pandemie wel vaker voorkwam, ongemakkelijk voelt of moeilijk te verdragen is, want het dwingt hen tot een confrontatie met het eigen verleden en heden.

Dit zelfbewustzijn onderscheidt ons echter van alle andere diersoorten, en maakt ons mens. We lijken echter geleidelijk het vermogen om ons te vervelen te verliezen, en dit laat weinig ruimte over voor reflectie, verdieping of, waarom niet, voor fantasie. In een essay uit 1930, getiteld The Conquest of Happiness, schreef de Britse filosoof Bertrand Russell (1872-1970) dat een generatie die verveling niet kan verdragen, een generatie is bij wie elke vitale impuls wegkwijnt.

Hoe frustrerend het soms ook is om zich te vervelen, het maakt ons wel zelfbewuster, creatiever, en vooral meer mens.

[ARForms id=103]

Philip Roose