fbpx


Filosofie

Paul Virilio krijgt gelijk

Over een wereld op lichtsnelheid


Virilio

Onlangs gingen op LinkedIn artikelen rond die suggereerden dat PCR-testen onbetrouwbaar zijn. Dit wierp bij mij de vraag op of het verstandig is om zo diep ‘the rabbit hole’ in te gaan – de kwestie liet ik verder rusten. Totdat onlangs mijn moeder vertelde dat ze ergens las dat PCR-testen als een gevolg van geconstateerde onbetrouwbaarheden mogelijk zelfs zouden worden gestaakt. De kwestie interesseerde me inhoudelijk nog steeds niet, maar ik constateerde wel dat het me niet zou verbazen als…

Niet ingelogd - Plus artikel - log in of neem een gratis maandabonnement

U hebt een plus artikel ontdekt. We houden plus-artikels exclusief voor onze abonnees. Maar uiteraard willen we ook graag dat u kennismaakt met Doorbraak. Daarom geven we onze nieuwe lezers met plezier een maandabonnement cadeau. Zonder enige verplichting of betaling. Per email adres kunnen we slechts één proefabonnement geven.

(Proef)abonnement reeds verlopen? Dan kan u hier abonneren.


U hebt reeds een geldig (proef)abonnement, maar toch krijgt u het artikel niet volledig te zien? Werk uw gegevens bij voor deze browser.

Start hieronder de procedure voor een gratis maandabonnement





Was u al geregistreerd bij Doorbraak? Log dan hieronder in bij Doorbraak.

U kan aanmelden via uw e-mail adres en wachtwoord of via uw account bij sociale media als u daar hetzelfde e-mail adres hebt.








Wachtwoord vergeten of nog geen account?

Geef hieronder uw e-mail adres en uw naam en we maken automatisch een nieuw account aan of we sturen u een e-mailtje met een link om automatisch in te loggen en/of een nieuw wachtwoord te vragen.

Uw Abonnement is (bijna) verlopen (of uw browser moet bijgewerkt worden)

Uw abonnement is helaas verlopen. Maar u mag nog enkele dagen verder lezen. Brengt u wel snel uw abonnement in orde? Dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Heeft u een maandelijks abonnement of heeft u reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw abonnement bij voor deze browser en u leest zo weer verder.

Uw (proef)abonnement is verlopen (of uw browser weet nog niet van de vernieuwing)

Uw (proef)abonnement is helaas al meer dan 7 dagen verlopen . Als uw abonnementshernieuwing al (automatisch) gebeurd is, dan moet u allicht uw gegevens bijwerken voor deze browser. Zoniet, dan kan u snel een abonnement nemen, dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw gegevens bij voor deze browser of check uw profiel.


Onlangs gingen op LinkedIn artikelen rond die suggereerden dat PCR-testen onbetrouwbaar zijn. Dit wierp bij mij de vraag op of het verstandig is om zo diep ‘the rabbit hole’ in te gaan – de kwestie liet ik verder rusten. Totdat onlangs mijn moeder vertelde dat ze ergens las dat PCR-testen als een gevolg van geconstateerde onbetrouwbaarheden mogelijk zelfs zouden worden gestaakt. De kwestie interesseerde me inhoudelijk nog steeds niet, maar ik constateerde wel dat het me niet zou verbazen als het verhaal van mijn moeder zou kloppen. Ik kwam uit bij het boek Horizon- Negatief, in 2010 geschreven door de Franse futurist Paul Virilio (1932-2018).

Dromocratische revolutie

Deze auteur beschreef de ‘dromocratische revolutie’ – een alles overstijgende versnelling van informatiestromen waardoor ieder feit een moment later weer achterhaald kan zijn. Destijds kwam het boek chaotisch op me over. Virilio legt van de hak op de tak verbanden zonder dat hij zich laat vastpinnen op een expliciet trechterend eindpunt van zijn vertoog waarbinnen de losse analyses op hun plek vallen. Maar vandaag is duidelijk hoezeer het boek zijn tijd vooruit was – de schrijfstijl laat coherente wereldbeelden achter zich en geeft uitdrukking aan het fragmentarische bestaan van voortsnellende metropolen. De tijdsgeest is met de auteur meegekanteld.

We leven in een tijd waar een feit geen feit meer is en een waarheid geen waarheid – zowel de postmoderne academici als de voormalig Amerikaans president Trump hielden zich bezig met post-truth. Hetzelfde geldt voor China, waar het officiële standpunt is dat Covid-19 door westerse mogendheden is verspreid. Het RIVM, waar de Nederlandse overheid haar coronabeleid op baseert, beweerde een jaar geleden nog dat het virus ‘niet heel besmettelijk is’. Wie dit standpunt vandaag uitdraagt, heet een complotdenker te zijn. Zodra een heersend narratief is gevestigd blijkt het alweer achterhaald. Ieder facet van ons leven is ingenomen door digitale media, waardoor een nieuw narratief met lichtsnelheid wordt gecommuniceerd.

Geen vast anker- of oriëntatiepunt

Deze politieke sfeer is te vergelijken met impressionisme in de kunst: een fluctuerende toestand waarin elkaar radicaal bestrijdende ideologieën gelijktijdig gefinancierd worden en alles tegelijk waar kan zijn – een voortdurend vertigo, een constante flux, waarin de burger geen onomstreden oriëntatiepunt meer heeft. De vraag die uit de ‘dromocratie’ oprijst is of ideologische vertelstructuren nog stabiel kunnen worden gebruikt om enig beleid te staven. Als alles in flux is, lijkt het tegelijk moeilijk om een coherente oppositie te voeren.

Virilio schrijft deze maatschappelijke hectiek toe aan het technologisch innovatiepeil, verbonden aan een vorm van politiek fatalisme. De keerzijde van deze lichtsnelheid is zoals gesteld dat wat als waarheid wordt verkondigd elk moment achterhaald kan blijken. Dit brengt zowel scepsis teweeg als een gevoelsmatige vermoeidheid, waardoor het begrip waarheid aan relevantie inboet. De globale verwevenheid die via de elektronische communicatienetwerken wordt benaderd brengt een wereldwijde informatie-catastrofe dichtbij.

Van driedimensionaal naar ‘real time’

De werkelijkheid, stelt Virilio, wordt tweeledig gereproduceerd als een tastbare én als een virtuele realiteit. Het handelen van mensen gaat toenemend via die virtuele realiteit. Dit brengt vervreemding met zich mee, te verstaan als een proces van delokalisering en ontworteling. Tv-shows zoals Big Brother en het meer recente live streamen zijn paradigmatisch voor een situatie waarin ‘real time’ – dus het ontrollen van gebeurtenissen live voor het oog van de kijker – belangrijker is geworden dan ruimte en afstand, en zo de driedimensionele perspectiefconceptie gevestigd door de Renaissance verdringt.

Met deze omwenteling is esthetica nu gegrondvest op de tijdsduur van menselijke waarneming: de tijdsspanne dat een beeld op het netvlies blijft. Met de zojuist omschreven fragmentarische, instabiele beleving van de wereld tot gevolg. Anders gezegd doet de technologie de afstand tussen de toeschouwer en het geobserveerde teniet, waardoor onze vertrouwde waarnemingspatronen geen houvast meer bieden. Het wordt moeilijk om ons te oriënteren op de ander als ander, en op de wereld als de wereld. We interacteren vooral met de virtuele reproducties.

Band met de lokaliteit

Dit doorsnijden van de band met de lokaliteit hangt volgens Virilio ook samen met het vele reizen zoals dat voorafgaand aan de coronacrisis gebruikelijk was. Naarmate de snelheid van de transportmiddelen stijgt, is reizen steeds meer een ‘voorbijzoeven’ dat wordt gekenmerkt door een desinteresse voor de omgeving en door passief zitten waarbij de kunststof bekleding van stoelen en leuningen de passagiers isoleert van de fysieke wereld. Zoals de auteur het beschrijft zijn ervaringen niet langer lokaal, maar globaal.

‘Op ieder moment kan iedereen op de planeet dezelfde paniek beleven. We zijn van de standaardisering van de meningen – die mogelijk werd dankzij de persvrijheid – overgegaan op de synchronisatie van het gevoel. Voorheen was onze samenleving een gemeenschap van gedeelde belangen, vanaf nu zal ze voortbestaan als communisme van de affecten.’

Het communisme dat samenvalt met de mediatisering van elk mensenleven reikt nog verder. Niet alleen gezamenlijk dezelfde adembenemende spanning doormaken, maar óók met zijn allen tegelijk gadeslaan en veroordelen. Als alles over iedereen bekend wordt, als allen zich in cyberspace begeven, geabsorbeerd binnen de virtuele ruimte, voortdurend bezig elkaar te raten en te becommentariëren, dan bereikt het internet evangelische proporties – het wordt dan het ‘oog van God’. In hun collectiviteit zullen de gebruikers zijn zoals God, oordelend en veroordelend. Maar met ‘waarheid’ heeft dat nog steeds niet te maken, uitsluitend met collectieve meningsvorming of zo u wilt collectief solipsisme.

Wie het platform bezit, bepaalt wat waar is

Het enige wat nog telt is wie het platform bezit. Wie zichtbaarheid wil, moet aanwezig zijn op het platform waar de meeste kijkers zijn. Marginale platforms brengen weinig tot niets op – om met een grotere doelgroep te resoneren moet je dáár zijn waar iedereen zit. Het gevolg hiervan is dat de grote platformen groter worden. Het draait er enkel en alleen om wie de platformen beheerst en daarmee de berichtenstroom. De inhoud van het dominante narratief is verder irrelevant, want feiten worden even makkelijk geponeerd als weer ingetrokken. We leven in een absurde wereld waarin ‘wel waar’ en ‘onwaar’ steeds even waarschijnlijk zijn.

Dit laatste gaat u wat ver? In onze wereld is het gewelddadige en marxistische Black Lives Matter genomineerd voor de Nobelprijs voor de vrede. In Nederland is een christendemocraat de ‘Liberaal van het jaar 2020’. Al eerder kwam Saoedi-Arabië aan boord bij de raad voor ‘Women’s Issues & Equality’ – met steun van België welteverstaan.

Tot besluit

Komen we terug op het gesprek met mijn moeder en mijn geringe aandrang om me in de betrouwbaarheid van PCR testen te verdiepen. Ik merk dat ik het verhaal niet meer op zijn inhoudelijke merites wil beoordelen. Ik heb me er bij neergelegd dat wie de meerderheid aan dominante communicatiekanalen beheerst, op dat moment bepaalt welk verhaal als ‘de waarheid’ geldt – dat verhaal is zo goed als altijd een vertolking van diens belangen. Door de megasnelheid van de communicatietechnologie kan dat standpunt ook elk moment worden bijgesteld, mochten die belangen wijzigen. Bovendien is het bredere publiek aan deze hypersnelle omplooiingen gewend geraakt; steunend op een zeer beperkt (wat wil zeggen: gedigitaliseerd) geheugen gaat men erin mee.

Voor elk feit dat officiële media vaststellen, is er met lichtsnelheid een expert te vinden die dit feit in twijfel trekt en daar eigen feiten tegenover stelt. De machten die uitmaken wie wel of geen platform krijgt, bepalen wat het narratief is. Voor wie de wereld wil veranderen is het begrip waarheid steeds minder interessant.

[ARForms id=103]

Sid Lukkassen

Sid Lukkassen (1987) studeerde geschiedenis en filosofie. Hij is onafhankelijk denker, vrijwillig bestuurslid van de Vlaamse Club Brussel en inspirator van De Nieuwe Zuil. Hij schreef onder andere 'Avondland en identiteit' en 'Levenslust en Doodsdrift'. Hij promoveerde op 'De Democratie en haar Media'.