The Seed of the Sacred Fig: hoe gruwelijk regime in Iran samenleving teistert

In de clandestien in Iran opgenomen filmpar(ab)el ‘The Seed of the Sacred Fig’ laat de Iraanse filmregisseur Mohammad Rasoulof (52) bijna fysiek aanvoelen hoe het autoritaire regime in Iran een gezin van binnenuit weet te ontwrichten. Een film met bijzondere impact die zonder meer hengelt naar het epitheton ‘film van het jaar’!

De dissidente filmmaker Mohammad Rasoulof zat in de periode van 2022 tot 2023 wegens ‘anti-overheidspropaganda’ in de beruchte Evin-gevangenis in Teheran, toen in de hoofdstad en later in het hele land protesten uitbraken na de gewelddadige dood in september 2022 van de Koerdische studente Masha Amini. Zij was door de zedenpolitie opgepakt omdat ze haar hijab (een hoofddoek) niet op de juiste manier zou hebben gedragen.

Meedogenloos regime

Vanuit zijn cel moest Rasoulof toezien hoe de vreedzame demonstraties met als veelbetekenende slogan ‘Woman.Life.Freedom’ uitgroeiden tot prerevolutionaire opstanden en hoe het regime meedogenloos reageerde met bloedig geweld. Betogende meisjes en jonge vrouwen werden door de politie bewust in het oog geschoten en tal van doodvonnissen werden uitgesproken en voltrokken.

Een hooggeplaatste gevangenismedewerker verklapte aan Rasoulof dat hij zich uit schuldgevoel zou willen ophangen aan de poort van de gevangenis. Een andere vertelde de filmer dat hij thuis kritiek kreeg omdat hij voor het regime werkte. Deze voorvallen inspireerden de filmer. Eenmaal vrij kon Rasoulof in het grootste geheim maar niet zonder risico The Seed of the Sacred Fig opnemen. ‘Elke dag dacht ik dat het de laatste opnamedag zou zijn’, zei hij daarover.

Op die onorthodoxe manier films maken doet Rasoulof al twintig jaar. Hij is trouwens niet alleen. Ook iemand zoals generatiegenoot Jafar Panahi slaagt daar wonderwel telkens opnieuw in.

Veel applaus

Omdat hem opnieuw een gevangenisstraf van acht jaar wachtte plus zweepslagen wegens ‘het opzettelijk plegen van een misdaad tegen de veiligheid van het land’ besloot Rasoulof samen met enkele van zijn naaste medewerkers alsnog zijn land te ontvluchten. Te voet door de bergen.

Onderweg werkte hij moeizaam de film af: de montage gebeurde in Duitsland en de contacten waren niet altijd optimaal. De film was maar op het laatste nippertje klaar voor de wereldpremière op het Filmfestival van Cannes vorig jaar. Daar werd zijn met veel applaus onthaalde film onder meer bekroond met de Grote Juryprijs.

De poëtische titel van de film verwijst naar de ficus religiosa, een vijgenboomsoort die zijn zaden verspreidt naar andere bomen zodat deze uiteindelijk worden versmacht en deze soort er een nieuwe boom bij krijgt. Het is niet meer of minder dan een krachtige metafoor voor het nefaste theocratische regime in Iran.

Revolver

The Seed of the Sacred Fig begint wanneer de veertiger Iman promotie krijgt en tot onderzoeksrechter wordt benoemd. Maar in de praktijk beperkt het werk zich tot het routineus afstempelen van doodvonnissen. Terug thuis wordt hij tot zijn grote ergernis geconfronteerd met zijn twee volwassen dochters, Sana en Rezvan, die een vriendin willen helpen. Zij werd in haar oog geschoten. Naar een ziekenhuis of dokter gaan is uit den boze, want dan komt het meisje sowieso in de handen van de autoriteiten terecht.

Om een en ander te illustreren heeft Rasoulof echte (met de smartphone opgenomen) beelden van betogende meisjes en het ongemeen brutale politiegeweld in zijn film verwerkt. Dat documentaire gedeelte — dat dus al onmiddellijk voor een tweespalt in het gezin zorgt — krijgt daarna een verrassend vervolg. Iman heeft namelijk ‘om zichzelf te beschermen’ een revolver gekregen die hij thuis verstopt, maar ‘s anderendaags blijkt het wapen spoorloos verdwenen.

Thriller

Het gezinsdrama wordt zo een regelrechte thriller. De revolver verliezen maakt Iman niet alleen weerloos, er hangt hem zeker en vast ook een straf boven het hoofd. Meesterlijk hoe Rasoulof de paranoia van de vaderfiguur oproept — in wie je een kritiekloze vertegenwoordiger van het regime kan herkennen — die het hele gezin ontregelt.

Het gezin als een microkosmos van de Iraanse samenleving, met de vader als belichaming van een patriarchaal regime dat zich via de islam legitimeert. En met beide dochters en hun moeder die zich hoegenaamd niet willen laten knevelen.

De cruciale vraag die Rasoulof opwerpt is: wat is je verantwoordelijkheid als mens? Je kan niet alles zomaar afschuiven op een regime. Hoe autoritair dat ook is…