Wisselwachter: Harry Hopkins, de vertrouweling van Roosevelt

Het is waarschijnlijk de bekendste anekdote over de verhouding tussen de Britse premier Winston Churchill en de Amerikaanse president Franklin Delano Roosevelt. Churchill logeerde tijdens de Tweede Wereldoorlog in het Witte Huis. Net toen hij uit bad stapte, kwam Roosevelt de logeerkamer binnen. Waarop de altijd spitsvondige Churchill zei: ‘De premier van het Verenigd Koninkrijk heeft niets te verbergen voor de president van de Verenigde Staten.’

Harry Hopkins, adviseur en vriend van Roosevelt, vertelde dat op feestjes en diners. Iedereen kent het. Niemand controleerde of het ooit werkelijk plaatsvond. Waarschijnlijk is het verzonnen door Hopkins.

In tegenstelling tot Churchill en Roosevelt is Hopkins alleen bekend bij historici. Toch was hij vanaf een maand nadat Roosevelt president werd en tot aan diens overlijden zijn adviseur. Tijdens de oorlog was hij zelfs verbindingspersoon tussen hem, Churchill en de Russische leider Jozef Stalin. Historicus en publicist Geert Mak portretteert hem in Wisselwachter. Amerika-Europa 1933-1945 .

Vertrouweling van Roosevelt

Harry Hopkins (1890-1946) groeide op in een sociaal bewogen religieus gezin, sterk beïnvloed door de Social Gospel-beweging, een stroming binnen de Amerikaanse protestantse kerk. De zomer nadat hij afstudeerde, deed hij vrijwilligerswerk in New York. Hij wilde journalist worden en een werkstage in die stad leek een ingang. Maar die zomer raakte hij oprecht betrokken bij het lot van de armen.

Hij besloot maatschappelijk werker te worden. Al snel vond hij het doelmatiger om te streven naar verbetering van de levensomstandigheden van arbeiders. Hij bleek over organisatorisch talent te beschikken en werd directeur van maatschappelijke organisaties.

Zo leerde hij het echtpaar Roosevelt kennen. Franklin werd in 1928 verkozen tot gouverneur van de staat New York. Hij begon met een sociaal hervormingsprogramma. Zijn echtgenote Eleanor was nog maatschappelijk werkster geweest. Door zijn organisatietalent en zijn eigen achtergrond in maatschappelijk werk kon geestverwant Hopkins met beiden overeenkomen.

Een maand nadat Roosevelt president werd, haalde hij Hopkins naar het Witte Huis. Ogenschijnlijk waren alle belangrijke functies binnen de staf al verdeeld, maar toch werd Hopkins de belangrijkste persoon in het team van de president. In de jaren 30 leidde hij de organisaties die de New Deal, het federale investeringsprogramma om de economische recessie te bestrijden, handen en voeten gaven.

Roosevelt overwoog hem zelfs als opvolger bij de presidentiële verkiezingen van november 1940, maar deed uiteindelijk toch opnieuw mee. Hopkins bleef zijn tweede man.

Amerika-Europa 1933-1945

Geert Mak beschrijft niet alleen het leven van Hopkins, maar ook dat van Theodore en Eleanor Roosevelt. Daardoor lijkt het een driedubbelbiografie. Al is de overlap niet zonder grond: Hopkins woonde jarenlang in het Witte Huis. Roosevelt en hij kampten beiden met een slechte gezondheid, maar het werk had voorrang.

De ondertitel ‘Amerika-Europa 1933-1945’ dekt de inhoud van het boek. Hopkins lijkt een ingang om te schrijven over het binnenlandse beleid van Roosevelt in de jaren 30 en diens internationale ambities tijdens de Tweede Wereldoorlog. Alsof dat onderwerp niet breed genoeg is, beschrijft Mak nog andere mensen, niet altijd noodzakelijk. Zo was het bijvoorbeeld niet nodig geweest ook te vertellen over de vader van Anne Frank.

Niet enkel Hopkins’ biografie

In de beperking toon Mak zich dit keer geen meester. Wel blijft zijn vermogen om de grote lijnen van de geschiedenis begrijpelijk te maken door ze te verweven met een familiegeschiedenis. Zij het niet enkel het levensverhaal van Hopkins, die soms een nevenfiguur lijkt in het eigenlijke verhaal over de ambtstermijnen van Roosevelt.

De interessantste observaties komen vaak zijdelings, zoals de constatering dat in de eerste decennia van de 20ste eeuw de afstand tussen de Verenigde Staten en Europa klein was. Dochters van rijke Amerikanen, waaronder de moeder van Winston Churchill, huwden zonen van Europese adel.

Roosevelt en Trump

In interviews en opiniestukken steekt Mak zijn links-liberale internationalistische voorkeur en zijn afkeer van ‘Make America Great Again’ niet onder stoelen of banken. In dit boek komen, waarschijnlijk onbedoeld, overeenkomsten tussen Roosevelt en Trump naar voren. Beide presidenten hadden een afkeer van bureaucratie en haalden hun informatie liever van gewone Amerikanen dan van diplomaten, federale ambtenaren en experten. Hopkins kwam aan het hoofd te staan van een speciaal opgerichte nieuwe instantie die buiten het bestaande systeem om de idealen van de president moest verwezenlijken. Gold hetzelfde niet voor Elon Musk?

Al is er ook een opvallend verschil. Roosevelt en Hopkins hechtten grote waarde aan journalisten. Zij zouden beter dan ambtenaren registreren wat speelt onder de bevolking.

Jean Monnet als Europees tegenhanger

Maks bewondering voor Hopkins en de echtelieden Roosevelt maakt niet blind voor hun tekortkomingen. Hooguit wint een enkele keer de eigen politieke voorkeur het van de geschiedkundige noodzaak om informatie te beperken tot wat nodig is om het onderwerp te begrijpen. De pro-Europese Mak sleept ook Jean Monnet erbij, volgens hem de Europese tegenhanger van regelaar Hopkins.

De politieke en economische ontwikkelingen van binnenlands Amerika en het ontstaan van trans-Atlantische samenwerking tijdens de Tweede Wereldoorlog gaan hand in hand met anekdotes over het dagelijks leven. Al met al een lezenswaardig boek.