PVV-split vergroot kansen Nederlandse minderheidsregering

Dinsdag 20 januari verlieten 7 Kamerleden de fractie van Geert Wilders’ PVV. Volgens sommige duiders het begin van het einde voor Wilders’ politieke loopbaan. Maar op korte termijn is het misschien relevanter na te gaan wat dit betekent voor de verhoudingen in de Tweede Kamer en de slaagkansen van het naderende minderheidskabinet.

Bij de Tweede Kamerverkiezingen van afgelopen oktober kregen het links-liberale D66 en de PVV allebei 26 zetels. Omdat D66 meer stemmen kreeg, telt zij als grootste partij en mocht zij als eerste formeren.

Sindsdien wordt gewerkt aan een regering met D66, de rechts-liberale VVD (22 zetels) en het christendemocratische CDA (ging van 5 naar 18), met D66-lijsttrekker Rob Jetten als premier. De VVD blijft bij haar verkiezingsbelofte niet te regeren met het groene en sociaaldemocratische kartel GroenLinks-PvdA. Omgekeerd wil D66 niet in zee met de conservatief-liberale partij JA21 van Joost Eerdmans en Annabel Nanninga. Om uit de patstelling te geraken, is gekozen voor een minderheidsregering.

Verhoudingen in de Kamer

Wilders weigert categorisch steun aan wat hij ‘de Bende van Jetten’ noemt, zelfs als beleidsvoorstellen zouden stroken met het PVV-programma. Een reden waarom zeven PVV’ers een eigen fractie begonnen. Met die fractie en zonder de PVV bestaat de oppositie nu uit 33 linkse en 30 rechtse Kamerleden. De minderheidsregering kan nu op links en op rechts aan een meerderheid geraken, wat voorlopig de slaagkansen ten goede komt.

D66 en CDA hebben samen met de linkse oppositiepartijen precies 75 (van 150) Kamerzetels; VVD, CDA en de rechtse oppositie samen 70. Zolang Wilders volhardt in zijn weigering, is er geen rechtse meerderheid. Zelfs niet als ouderenpartij 50Plus (2) een rechts voorstel steunt.

Verhoudingen in de regering

In de laatste twee kabinetten van Mark Rutte (VVD) trokken VVD en CDA als rechtse partijen samen op tegen de linksere coalitiepartners D66 en ChristenUnie. Deze minderheidsregering heeft een partij minder. Huidig CDA-leider Henri Bontenbal heeft zijn partij meer richting midden gestuurd. Hij en Jetten trokken vanaf het begin van de formatie samen op, VVD-leider Dilan Yeşilgöz was de dwarsligger.

Yeşilgöz lijkt binnen de coalitie op achterstand te staan. De breuk binnen de PVV kan in haar voordeel werken. Met 19 overgebleven zetels is de PVV niet langer de grootste oppositiepartij. Dat is nu GroenLinks-PvdA, met 20 zetels. Zij mogen bij debatten met de regering als eerste het woord voeren en de toon bepalen. Als de grootste oppositiepartij links is, oogt de regering rechts.

Verhoudingen op rechts

Na de verkiezingen van 2023 bleef Joost Eerdmans over als enig Kamerlid voor JA21. Dat leek het einde voor zijn partij. Maar afgelopen oktober stegen ze naar 9 zetels, twee meer dan Forum voor Democratie. Zolang Wilders steun weigert, is JA21 daarmee de grootste constructieve rechtse oppositiepartij. Waardoor Eerdmans, eerder dan Geert Wilders of Forum-leider Thierry Baudet, zich in een positie bevindt om zaken te verwezenlijken voor rechtse kiezers.

Landbouw- en regiopartij BBB zat in de vorige regering. Dat kabinet viel voordat BBB-bewindspersonen konden leveren, waarna ze van zeven zetels zakten naar vier. Toch toonde het aan dat een partij rechts van CDA en VVD, meer opbouwend dan PVV, kans maakt om werkelijk te besturen. In VVD teleurgestelde rechtse kiezers kunnen voortaan kiezen tussen formaties die slechts een zweeppartij willen zijn en partijen die echt willen wegen op het beleid. PVV kiest voor het eerste, JA21 en BBB voor het laatste. De minderheidsconstructie biedt daarvoor kansen vanuit de oppositie.

Middenpartijen D66 en CDA zitten allebei in de regering. Van de oppositiepartijen valt enkel 50Plus niet bij voorbaat links of rechts te noemen. D66 kon altijd goed overweg met GroenLinks en PvdA. Sinds de groenen en de sociaaldemocraten een kartel vormen, schoven ze evenwel op naar links. Het kartel verloor ook vijf zetels en werd door de VVD uitgesloten. Samen drie redenen waarom profilering vanuit de oppositie aannemelijker is dan steun aan de nieuwe regering. Alleen de VVD heeft in JA21 een mogelijke bondgenoot in de oppositie.