Stikstof: hoe zat dat ook alweer?

Vlaams Omgevingsminister Jo Brouns (cd&v) maakt zich op om tegen 2030 de stikstofwetgeving te herzien. Toch blijft het dossier voor onenigheid zorgen, vooral tussen Brouns’ partij en de N-VA. Wij maken van de Krokusvakantie gebruik om het stikstofprobleem nog eens zo summier mogelijk uit te leggen.

→ Waarom is stikstof een probleem?

Stikstofhoudende chemische verbindingen als stalmest, kunstmest en ammoniak verstoren de natuurlijke balans van het milieu. Door stikstof in de bodem en de lucht gaan planten groeien.

Het gevolg van die intensieve bemesting met stikstof is dat Vlaanderen op zich wel ‘groen’ is, maar weinig biodiversiteit kent. Een evenwichtige mix van plantensoorten wordt door de milieubeweging gezien als de basis voor een gezonde omgeving. Een concreet voorbeeld van hoe het mis kan lopen door overbemesting, is de achteruitgang van heidegebieden: heide is een traag groeiende plant die het goed doet op arme grond, maar als er meer stikstof op die grond terecht komt, wordt de heide weggeconcurreerd door allerlei andere snelgroeiende planten.

→ Oké, maar daar kan je toch gewoon regels voor maken?

Inderdaad. Maar dat is het net: de stikstofdiscussie is in wezen een discussie over regels voor grondgebruik. In het dichtbevolkte Vlaanderen zijn vele mensen actief die door te werken, te wonen en te ondernemen allemaal bijdragen aan verhoogde stikstofconcentraties in de natuur.

Vlaanderen heeft 25 jaar geleden namelijk vele versnipperde natuurgebieden wettelijk afgebakend binnen de Europese habitatrichtlijn. Voor die gebieden geldt het Europese ‘verslechteringsverbod’: de natuur mag in die gebieden niet achteruitgaan.

In het dichtbevolkte Vlaanderen ligt natuurlijk geen enkel natuurgebied ver van menselijke activiteit. Alles wat buiten zo’n natuurgebied gebeurt, zoals bouwen, wonen, met de auto rijden, gewassen telen en een fabriek runnen, brengt met andere woorden potentieel de natuur in een van die vele natuurgebieden in gevaar door overbemesting.

→ De regels zijn dan wel streng, maar de Vlaming kan vandaag toch nog altijd ondernemen, wonen en werken?

Dat komt omdat Vlaanderen bij elk groot project een ‘passende beoordeling’ vraagt om de impact van de stikstofuitstoot te verminderen. Men kijkt dan na of menselijke activiteiten voor een overschrijding van de kritische depositiewaarden in een natuurgebied zorgen. Die kritische depositiewaarden berekenen de maximale stikstofneerslag die een stuk natuur aan kan.

Meteen is die oplossing ook het begin van een probleem. Je kan moeilijk voor elk project een individueel rapport over de impact op de natuur maken. Het is ook onmogelijk om vast te stellen of een bepaalde menselijke activiteit rechtstreeks verband houdt met de stikstofneerslag in een natuurgebied dat verderop ligt. Dat lijkt triviaal, maar betekent dus dat iemand potentieel een vergunning geweigerd kan worden zelfs als hij of zij niet rechtstreeks verantwoordelijk is voor de extra stikstofneerslag in een natuurgebied vlakbij.

Waarom de kritische depositiewaarden dan zo vaak overschreden worden? Omdat Vlaanderen door intensief landgebruik gewoonweg algemeen veel stikstof uitstoot. Opgeteld met de stikstof die overwaait uit andere landen, is het met de huidige regelgeving bijna onmogelijk om de hoge stikstofgehaltes in de bodem en de atmosfeer te verzoenen met de instandhouding van diverse natuur. We naderen nu het punt waar Nederland zit: omdat het stikstofpeil niet voldoende daalt om de natuur in stand te houden, kan je in Nederland wettelijk gezien bijna niet meer bouwen.

→ Dan versoepelen we toch gewoon de regels?

De vraag is of de Vlaamse politiek die natuurregels kan versoepelen. Er is zoiets als het ‘algemeen belang’ dat je tegen milieuregels kan inbrengen, maar verschillende rechters – waaronder het Grondwettelijk Hof – zijn de voorbije jaren het ‘algemeen belang’ almaar strenger gaan interpreteren ten voordele van het milieu.

Een andere vraag is of Vlaanderen niet gewoonweg gemakzuchtig is geweest. Op het moment dat Vlaamse politici twee decennia geleden enthousiast de Europese bescherming van de natuur ondersteunden, vermoedde niemand dat het ooit tot dit soort problemen zou komen.

Geraak je hier dan echt niet uit? Jawel, maar dan zou je de Europese habitatrichtlijn moeten herzien. Binnen de Europese Unie kampen alleen Vlaanderen en Nederland met een groot stikstofprobleem. Daardoor blijft de habitatrichtlijn voorlopig overeind: ze wordt in de meeste Europese landen niet in strijd bevonden met het algemeen belang.

→ Valt er dan werkelijk niets tegen dit prangende probleem te doen?

Vlaams Omgevingsminister Jo Brouns (cd&v) zoekt Europese steun voor een Vlaamse uitzonderingspositie op de habitatrichtlijn. Daarnaast wil Brouns vanaf 2030 ook evolueren naar een systeem zonder kritische depositiewaarden. Een systeem dat de algemene stikstofuitstoot (‘emissie’) van Vlaanderen meet eerder dan de particuliere stikstofneerslag (‘depositie’) is volgens Brouns eerlijker en juridisch eenvoudiger.

Maar zelfs al zou Brouns erin slagen om Vlaanderen een uitzonderingspositie te geven of het stikstofakkoord te veranderen, dan nog staan vele Vlaamse ngo’s klaar om via de rechtbank deze verandering aan te vechten. Zolang Vlaanderen alle Europese milieuafspraken ratificeert, heeft het zich ook aan die afspraken te houden. Dat is nu eenmaal een sterk tegenargument van de milieubeweging.

Of, zoals grondwetspecialist Quinten Jacobs het lucide omschrijft: ‘Jo Brouns zal een Euroclear moeten doen net als Bart De Wever als hij de knoop echt wil doorhakken’. Dat wil zeggen: moederziel alleen de rest van Europa overtuigen.

Morgen leest u in ons weekendinterview de visie van Natuurpuntdirecteur Noah Janssen. Dit artikel focust vooral op de maatschappelijke implicaties van het stikstofdossier, niet op de milieugevolgen.