Straffeloosheid als ‘oplossing’ voor overbevolkte gevangenissen

Onder het mom van de strijd tegen de overbevolkte gevangenissen organiseert de federale regering zelf de straffeloosheid. Duizenden celstraffen blijven onuitgevoerd. De kloof met wat de bevolking vraagt, kan niet groter zijn. Ondertussen wordt de olifant in de kamer vakkundig genegeerd: meer dan 40 procent van de gevangenen heeft niet eens de Belgische nationaliteit.

Vandaag zitten meer dan 3.000 veroordeelden tot een effectieve celstraf gewoon thuis in plaats van in de cel. Het is het zoveelste nieuwsfeit dat symbool staat voor de straffeloosheid die heerst in dit land. Die straffeloosheid is meer dan een ‘gevoel’ dat enkel leeft bij de bevolking. Het wordt elke dag weerspiegeld in de feiten.

In veel gevallen wordt wel een straf uitgesproken, maar beslissen de zogenaamde beleidsmakers dat ze niet uitgevoerd moet worden. Deze federale regering met minister van justitie Annelies Verlinden (cd&v) op kop, voert actief strijd tégen de effectieve uitvoering van straffen. Onder het mom van de strijd tegen de overbevolking in de gevangenissen, worden zogenaamde ‘korte’ straffen niet meer uitgevoerd.

Georganiseerde straffeloosheid

Wie wordt veroordeeld tot een celstraf van zes maanden, moet daarvan geen dag in de gevangenis zitten. Voor celstraffen tot drie jaar geldt dat ze maar gedeeltelijk worden uitgevoerd. In de praktijk betekent ook dat laatste dat ze amper tot effectieve celstraffen leiden. De regering besliste om de uitvoering van al die straffen te bevriezen. Veroordeelden worden niet opgeroepen om zich aan te bieden in de gevangenis. Enkel voor de allerzwaarste criminele feiten is er een uitzondering.

Met overbevolkte gevangenissen als excuus organiseert de federale regering zo zelf de straffeloosheid. Veelzeggend is de uitspraak van minister Verlinden dat een werkstraf ‘soms effectiever’ is dan een celstraf. Verlinden bedoelt daarmee natuurlijk niet dat een werkstraf een effectievere straf is. Ze bedoelt daarmee dat werkstraffen de overbevolking van de gevangenissen moeten tegengaan. De minister van Justitie stelde enkele weken geleden zelfs voor om ‘één jaar korting’ te geven op celstraffen in de strijd tegen de overbevolking van de gevangenissen. Alsof het een Black Friday-actie was.

Het moet gezegd: niet alleen de politiek is verantwoordelijk voor de straffeloosheid. Kijk bijvoorbeeld naar de recente zaak van een leerkracht uit Bredene die minderjarige leerlingen misbruikte en naaktfoto’s verspreidde. Het openbaar ministerie vorderde tevergeefs zes jaar effectieve celstraf. De rechter oordeelde dat een effectieve celstraf en zelfs een verplichte behandeling niet noodzakelijk was. Dat zou geen meerwaarde hebben, volgens de rechtbank. Het is geen alleenstaand geval, maar illustratief voor een ruimer patroon.

Strengere straffen?

Terwijl veel straffen gewoon niet uitgevoerd of uitgesproken worden, klinkt de roep bij de bevolking om strengere straffen almaar luider. Uit de justitiebarometer van de Hoge Raad voor de Justitie blijkt niet alleen dat het vertrouwen in Justitie de afgelopen jaren verder gekelderd is, maar dat een grote meerderheid pleit voor strengere straffen.

Een vaak gehoorde kritiek in die context is dat strengere straffen averechts werken. Het zou het probleem van de overbevolking enkel in stand houden. Wat de criticasters daarbij natuurlijk links laten liggen is de vraag waarom een grote meerderheid van de bevolking vraagt om strengere straffen. De roep om strengere straffen kan niet los gezien worden van het gebrek aan uitvoering van de bestaande straffen.

Het zal misschien verbazen, maar ik zou het in heel wat gevallen eens zijn met de stelling dat zwaardere straffen niet per definitie een oplossing zijn. Mochten de straffen die de wet vandaag voorziet ook effectief uitgevoerd worden. En dat gebeurt natuurlijk niet, integendeel.

Wat bovendien keer op keer vergeten wordt, is dat een straf géén louter remediërend instrument is. Het is ook een beveiligingsmaatregel om mensen die onnoemelijk veel schade kunnen berokkenen uit de samenleving te weren. Een straf moet bovendien een ‘strafelement’ bevatten. Als dat ontbreekt, is er eenvoudigweg geen sprake van een straf.

De olifant in de kamer

De essentie van een opgelegde straf is dat ze wordt uitgevoerd. Zo niet is het strafrecht dode letter. De vraag zou dus niet mogen zijn wanneer gevangenisstraffen al dan niet moeten worden uitgevoerd, maar waarom dat niet gebeurt.

Een blik op de gevangenispopulatie spreekt boekdelen: meer dan 40 procent van de gevangenen in dit land heeft niet eens de Belgische nationaliteit. Meer dan 30 procent is zelfs illegaal in het land.

De overbevolking van de gevangenissen vormt zo een verlengstuk van het falende migratiebeleid. De regering weet dat, maar weigert ernaar te handelen. Wie de overbevolking ernstig wil aanpakken, kan niet blijven doen alsof het verblijfsstatuut van bijna de helft van de gedetineerden irrelevant is.

In de wandelgangen valt al sinds het aantreden van de regering-De Wever te horen dat de bouw van een buitenlandse gevangenis louter symboliek is en deze legislatuur niet zal gebeuren. Tegelijkertijd weet men dat honderden miljoenen investeren in extra binnenlandse gevangenissen het probleem evenmin oplost. Nieuwe gevangenissen raken immers binnen de kortste keren opnieuw vol.

Men kan zich afvragen of deze regering de overbevolking van de gevangenissen wel nog wil aanpakken. In de Wetstraat heerst het fatalistische sentiment dat de situatie aan het eind van de legislatuur minstens even dramatisch of erger zal zijn dan vandaag.

Wie de overbevolking en de georganiseerde straffeloosheid écht wil aanpakken, moet eindelijk de prioriteit leggen waar ze hoort: het uitwijzen van criminele vreemdelingen. Zolang dat niet gebeurt, zal de straffeloosheid enkel toenemen. Bij dat laatste kan niemand in een rechtstaat zich ooit neerleggen.