fbpx


Cultuur

Urbanus for president

Met of zonder anus



Humor en dwarsliggerij, het is veel meer dan een driedaags carnaval. We hebben als Vlamingen een historisch erfgoed van politieke satire om U tegen te zeggen: in het middeleeuwse Reinaert-epos worden de wereldlijke én kerkelijke macht te kakken gezet. In Tijl Uilenspiegel verschijnt de schelm-rebel, door Charles De Coster gesitueerd in het de door Spanje bezette Vlaanderen van de 16de eeuw (La légende et les aventures héroiques, joyeuses et glorieuses d’Ulenspiegel et de Lamme Goedzak au pays de Flandres et ailleurs, 1867). Maar…

Niet ingelogd - Plus artikel - log in of neem een gratis maandabonnement

U hebt een plus artikel ontdekt. We houden plus-artikels exclusief voor onze abonnees. Maar uiteraard willen we ook graag dat u kennismaakt met Doorbraak. Daarom geven we onze nieuwe lezers met plezier een maandabonnement cadeau. Zonder enige verplichting of betaling. Per email adres kunnen we slechts één proefabonnement geven.

(Proef)abonnement reeds verlopen? Dan kan u hier abonneren.


U hebt reeds een geldig (proef)abonnement, maar toch krijgt u het artikel niet volledig te zien? Werk uw gegevens bij voor deze browser.

Start hieronder de procedure voor een gratis maandabonnement





Was u al geregistreerd bij Doorbraak? Log dan hieronder in bij Doorbraak.

U kan aanmelden via uw e-mail adres en wachtwoord of via uw account bij sociale media als u daar hetzelfde e-mail adres hebt.








Wachtwoord vergeten of nog geen account?

Geef hieronder uw e-mail adres en uw naam en we maken automatisch een nieuw account aan of we sturen u een e-mailtje met een link om automatisch in te loggen en/of een nieuw wachtwoord te vragen.

Uw Abonnement is (bijna) verlopen (of uw browser moet bijgewerkt worden)

Uw abonnement is helaas verlopen. Maar u mag nog enkele dagen verder lezen. Brengt u wel snel uw abonnement in orde? Dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Heeft u een maandelijks abonnement of heeft u reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw abonnement bij voor deze browser en u leest zo weer verder.

Uw (proef)abonnement is verlopen (of uw browser weet nog niet van de vernieuwing)

Uw (proef)abonnement is helaas al meer dan 7 dagen verlopen . Als uw abonnementshernieuwing al (automatisch) gebeurd is, dan moet u allicht uw gegevens bijwerken voor deze browser. Zoniet, dan kan u snel een abonnement nemen, dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw gegevens bij voor deze browser of check uw profiel.


Humor en dwarsliggerij, het is veel meer dan een driedaags carnaval. We hebben als Vlamingen een historisch erfgoed van politieke satire om U tegen te zeggen: in het middeleeuwse Reinaert-epos worden de wereldlijke én kerkelijke macht te kakken gezet. In Tijl Uilenspiegel verschijnt de schelm-rebel, door Charles De Coster gesitueerd in het de door Spanje bezette Vlaanderen van de 16de eeuw (La légende et les aventures héroiques, joyeuses et glorieuses d’Ulenspiegel et de Lamme Goedzak au pays de Flandres et ailleurs, 1867).

Maar we zijn ondertussen 2021 en de vervolging van ketters heeft via een aantal tussenstappen plaats gemaakt voor de Orwelliaanse controle op woorden en ideeën, ook in regimes die zich democratisch noemen en de vrije meningsuiting in de grondwet hebben staan. Er spelen andere principes dan dat van de vrije mening, namelijk het verbod op beledigen en het dogma van de totale inclusiviteit, waardoor gewoon niets of niemand meer het voorwerp van humor of relativering kan zijn. De satire is vogelvrij verklaard.

De beroepshumoristen hebben het zien aankomen en hebben zich al aangepast. We leven in het tijdperk van de TV-komieken en de afgeborstelde stand up-comedians. De echte narren lijken wel onder een steen gekropen. Uilenspiegel is zoek, of misschien is hij zelf wel een stand-up comedian geworden.

Zonder Anus

Een speciaal geval is Urbain Servranckx alias Urbanus, voor wie ik de laudatio uitsprak toen hij de Prijs van de Vrijheid anno 2008 kreeg. In dit stukje wil ik hem, aan het einde van zijn carrière, nogmaals honoreren. Eerst een kort cv.

Geboren in het Pajottenland – decor van menig Brueghel-schilderij – begon hij als cartoonist, nam dan een doorstart als cabaretier met de groep Anus, een zootje ongeregeld van in zijn Sint-Lucas-periode. Na alle Vlaamse parochiezalen met een reeks komische shows te hebben afgedweild, ontdekte de televisie hem begin jaren ’70 en mocht hij op de toenmalige BRT zijn kunsten vertonen, maar wel op voorwaarde dat hij het achtervoegsel ‘Van Anus’ liet vallen. Zo gezegd, zo gedaan.

De carrière van Urbanus-zonder-anus lijkt vanaf dan een geslaagde parodie op de Lange Mars door de Instellingen van de soixante-huitards (onze komiek is van bouwjaar 1949). Door zijn achterste te amputeren liet hij alle deuren breed opengaan, eerst bij de publieke omroep, later eveneens bij VTM. Ook in Nederland kon men de knotsgekke, smoelentrekkende Belg (Vlamingen kennen ze daar niet) wel smaken.

Bakske vol met stro

Zijn plaat ‘Bakske vol met stro’ (1979), een kerstlied dat de geboorte van Jezus parodieerde, is een mijlpaal en verwekte consternatie in katholiek Vlaanderen. Niet toevallig kwam de bijbelparodie Monty Python’s Life of Brian in hetzelfde jaar uit. Vervolgens bracht hij het tot stripheld in een half gefingeerde jeugd-autobiografie, en even later zelfs tot filmvedette. In ongeëvenaarde kassuccessen als Hector (1987) en Koko Flanel (1990) portretteerde hij zichzelf telkens weer als de sympathieke stuntel die de harten weet te veroveren en finaal ook met de vrouwelijke hoofdprijs gaat lopen.

Smoelentrekkende nar

De Urbanus-humor is oer-Vlaams, mild-sarcastisch tot lichtjes hilarisch-absurd. Hij wordt beschouwd als de peetvader van de Vlaamse comedy, maar dat is niet helemaal juist. Veeleer is hij een buitenbeentje gebleven met een parallel parcours naast de nieuwe school van stand-up comedians die, zoals gezegd, het woke-licht al zagen branden.

Urbanus heeft zijn rebelse, politiek incorrecte insteek, die hij meedroeg vanuit 1968, altijd proberen te verbergen én vrijwaren onder de zotskap. De narrengedaante, waarbij zijn uiterlijk hielp, was een middel om zich te handhaven binnen een universum dat in toenemende mate de politieke correctheid dogmatiseerde. Speciaal juist in het televisiewereldje, met de Vlaamse openbare omroep als vaandeldrager.

Die zotskap is een intelligente strategie, zowat iedereen is erin gelopen. Onder het motto ‘al lachend zegt de zot de waarheid’ kon hij zich wel wat permitteren en werd hem veel vergeven. Met het imago van de simpele smoelentrekker heeft Urbanus geprobeerd de oude ambivalentie van de nar nieuw leven in te blazen: de censuur (in Vlaanderen werkzaam als uitsluiting, media-boycot en beroepsverbod) ontwijken door net zot en marginaal genoeg te doen.

Het kunstgebit ‘België’

Dat lukt hem wonderwel, de deuren bleven voor hem open. Maar met zijn recente sneren naar ‘het kunstgebit België’ en de Walen die uit opportunisme in Sinterklaas blijven geloven, tegen de linkse pensée unique, en zijn sympathie voor separatistische pistes, gooide de ondertussen 72-jarige komiek zijn kaarten op tafel. In een geruchtmakend interview in De Morgen, april 2020, worden bruggen verbrand onder het motto ‘genoeg gelachen, nu humor’, zoals een oude show van hem heette. Tijd voor inconveniente waarheden en een stevig vloeken in de kerk. Politiek correct Vlaanderen knarsetandde, maar ach, het was Urbanus.

Finaal gecancelled

Even later verscheen hij in het VRT-praatprogramma De Afspraak , waar hij het discriminatiediscours op de korrel nam, en zei dat de allochtone achtergrond wel bij slachtoffers wordt vermeld maar nooit bij daders. Toen vond links het welletjes en trad de woke-brigade in actie. Plots bleek deze ‘witte, oudere mannelijke komiek’ niet gekwalificeerd om daarover een mening te hebben. De nar ontmaskerd, Urbanus gecancelled op zijn oude dag, de VRT wist waaraan zich te houden.

Daarmee is een tijdperk afgesloten. De Vlaamse stand-up-comedyscène was al het speelterrein geworden van min of meer grappige intellectuelen die verdomd goed weten waar de grens ligt. Als politieke satire betekent het niets, men zal hen zelden of nooit betrappen op ‘foute’ uitspraken die deining verwekken. Integendeel, als exponenten van de entertainment-industrie hebben ze een therapeutische functie (‘lachen is gezond) en zijn ze nuttig voor het behoud van het status-quo. Elke halve minuut een lachsalvo in een Vlaamse TV-quiz.

Nu het tijdperk van de wokes zich aandient, moeten we ons beraden over nieuwe strategieën om satire te laten gedijen, buiten de mainstream media en de geijkte kanalen. Die zijn compleet corrupt en ongeschikt geworden. Het internet en de blogosfeer bieden een geschikt alternatief. Wist u dat de vos Reinaert aan het einde van het verhaal in de woestine, de wildernis verdwijnt?  Een metafoor om over na te denken. Urbanus wil ik graag het protocollaire presidentschap aanbieden van een vrijstaat die verder af is dan ooit, maar die we verdomme moeten blijven nastreven met humor die wél op lange tenen trapt. Wordt vervolgd.

Het boek van Johan Sanctorum ‘Terug naar Malpertus – Over humor en satire in woketijden’ verschijnt in september bij Uitgeverij Doorbraak.

[ARForms id=103]

Johan Sanctorum

Johan Sanctorum is filosoof, publicist, blogger en Doorbraak-columnist.