Waarom België vrouwen niet aan het werk krijgt

België bengelt onderaan in Europa als het gaat over vrouwelijke tewerkstelling. Volgens een recente studie van de UGent werkt 69 procent van de vrouwen in ons land, tegenover 71 procent gemiddeld in Europa. Op het eerste gezicht een beperkte kloof, maar achter die cijfers schuilt een structureel probleem. ‘Niet werken is aantrekkelijker dan werken’, zegt professor arbeidseconomie Stijn Baert van de Universiteit Gent.

België verliest terrein tegenover de rest van Europa, waarbij de kloof in werkzaamheidsgraad de voorbije tien jaar bijna is verdubbeld. Opvallend: dat ligt niet aan de werkloosheid, waar België zich in de middenmoot bevindt, maar aan de grote groep inactieven. Maar liefst 22,6 procent van de 20- tot 64-jarigen werkt niet en zoekt ook geen werk. Dat zijn meer dan 1,5 miljoen mensen, goed voor een 25ste plaats … binnen de 27 EU-landen. Alleen Italië en Roemenië doen het slechter. 

Meer dan één verklaring

Wie inzoomt op die cijfers, ziet waar het echt wringt: nergens in Europa werken zo weinig vrouwen van buiten de EU als in België. Volgens Baert wordt die achterstand te vaak herleid tot één verklaring. ‘In het debat hoor je vaak dat het om racisme op de arbeidsmarkt gaat’, zegt hij. ‘Discriminatie bestaat, maar verklaart niet waarom België slechter scoort dan andere landen.’

De realiteit is complexer en bestaat uit meerdere factoren. Een eerste belangrijke verklaring ligt bij het opleidingsniveau. ‘Migrantenkinderen doen het in België gemiddeld minder goed op school dan in veel andere Europese landen’, legt Baert uit. Dat vertaalt zich later rechtstreeks in lagere kansen op de arbeidsmarkt. België scoort dan ook bijzonder zwak op het vlak van tewerkstelling van laagopgeleiden.

Eigen keuzes, maar binnen een systeem

Ook sociaal-culturele keuzes spelen een rol. ‘We zien bijvoorbeeld dat meisjes met een Turkse of Marokkaanse origine gemiddeld minder gestimuleerd worden om hun studies af te maken en de stap naar de arbeidsmarkt te zetten’, zegt Baert. Maar die keuzes staan uiteraard niet los van de context waarin ze gemaakt worden, en net die context is in België bijzonder bepalend. Het systeem zelf speelt namelijk ook een rol.

‘Wie werkt, verliest vanaf dag één allerlei sociale voordelen en betaalt hoge belastingen’, zegt Baert. ‘Dat maakt niet werken in sommige gevallen aantrekkelijker.’ Uit UGent@Work-onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat 36 procent van de huisouders aangeeft dat de hoge belastingdruk voor hun partner een reden is om niet te werken.

Tot slot wijst Baert op het migratiebeleid. ‘We zijn er minder in geslaagd dan landen zoals Denemarken om migratie te richten op werk of studie’, zegt hij. ‘In België gaat het vaker om gezinshereniging en vluchtelingen.’ En die doen het volgens hem overal ter wereld veel slechter dan wie komt om te werken of te studeren.

Ook moeders botsen op grenzen

Maar het probleem stopt niet bij migratie. Ook vrouwen zonder migratieachtergrond botsen op structurele drempels, vooral wanneer er kinderen komen. Zowel in Europa als in België zien we hetzelfde fenomeen: vooral vrouwen met drie of meer kinderen gaan minder vaak werken dan vrouwen zonder kinderen of mannen met hetzelfde aantal kinderen.

Zolang er geen kinderen zijn, lopen de carrières van mannen en vrouwen grotendeels gelijk, vertelt Baert. Daarna verandert dat drastisch. Vrouwen werken vaker deeltijds of stoppen tijdelijk met werken, terwijl mannen net vaker actief blijven. Een fenomeen dat bekendstaat als de ‘moederschapsstraf’ – een term die ook door Nobelprijswinnaar Claudia Goldin werd beschreven.

Volgens Baert speelt zowel gedrag als structuur een rol. ‘Werkgevers zien moeders als minder ambitieus, minder flexibel, vaker afwezig en minder bereid tot overuren dan kinderloze vrouwen’, zegt hij. Tegelijk toont onderzoek ook aan dat vrouwen zelf vaak hun ambities terugschroeven wanneer er kinderen in het gezin zijn. ‘Dat is natuurlijk niet volledig de eigen keuze’, zegt Baert. ‘In ons land vallen de zorgtaken binnen een gezin nog te automatisch in het mandje van vrouwen’, met bepaalde institutionele mechanismen die dat versterken, zoals het automatisch verlengen van moederschapsverlof bij ziekte van het kind.

Een systeem dat ontmoedigt

De rode draad is duidelijk: het Belgische systeem slaagt er onvoldoende in om werken aantrekkelijk te maken. Volgens de arbeidseconoom zijn er nochtans duidelijke hefbomen om dat te veranderen: lagere lasten op arbeid, het behoud van sociale voordelen bij de stap naar werk en een betere organisatie van kinderopvang. ‘We moeten een veel voordeligere menukaart voorschotelen waarbij de optie om te werken veel aantrekkelijker wordt’, klinkt het. Daarnaast wijst hij op het belang van het geplande familiekrediet, waarbij alle vormen van verlof in één flexibel systeem worden samengebracht. ‘Dat kan ervoor zorgen dat zorgtaken eerlijker verdeeld worden binnen gezinnen’.

Zolang die structurele drempels blijven bestaan, dreigt België verder terrein te verliezen, en blijft het arbeidspotentieel van duizenden vrouwen onbenut.