fbpx


Binnenland

Wetenschapper Verhoest: ‘Mediaconsumenten zitten niét vast in een linkse of rechtse bubbel’

Onderzoekers houden Vlaamse media een kritische spiegel voor



Nee, de doorsnee Vlaamse mediaconsument zit niet vast in een linkse of rechtse bubbel. En ja, ook kleine nichespelers zoals Doorbraak.be, De Wereld Morgen of Apache voeren voldoende diverse stemmen op, al gluurt het activisme hier en daar wel om het hoekje. Of nog: waarom worden er niet meer vragen gesteld bij het subsidiebeleid voor de media in ons land, dat de grote spelers onbeschaamd bevoordeelt? In het pas verschenen Nieuws, Diversiteit en Democratie krijgen de Vlaamse media een bijzonder heldere spiegel…

Niet ingelogd - Plus artikel - log in of neem een gratis maandabonnement

U hebt een plus artikel ontdekt. We houden plus-artikels exclusief voor onze abonnees. Maar uiteraard willen we ook graag dat u kennismaakt met Doorbraak. Daarom geven we onze nieuwe lezers met plezier een maandabonnement cadeau. Zonder enige verplichting of betaling. Per email adres kunnen we slechts één proefabonnement geven.

(Proef)abonnement reeds verlopen? Dan kan u hier abonneren.


U hebt reeds een geldig (proef)abonnement, maar toch krijgt u het artikel niet volledig te zien? Werk uw gegevens bij voor deze browser.

Start hieronder de procedure voor een gratis maandabonnement





Was u al geregistreerd bij Doorbraak? Log dan hieronder in bij Doorbraak.

U kan aanmelden via uw e-mail adres en wachtwoord of via uw account bij sociale media als u daar hetzelfde e-mail adres hebt.








Wachtwoord vergeten of nog geen account?

Geef hieronder uw e-mail adres en uw naam en we maken automatisch een nieuw account aan of we sturen u een e-mailtje met een link om automatisch in te loggen en/of een nieuw wachtwoord te vragen.

Uw Abonnement is (bijna) verlopen (of uw browser moet bijgewerkt worden)

Uw abonnement is helaas verlopen. Maar u mag nog enkele dagen verder lezen. Brengt u wel snel uw abonnement in orde? Dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Heeft u een maandelijks abonnement of heeft u reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw abonnement bij voor deze browser en u leest zo weer verder.

Uw (proef)abonnement is verlopen (of uw browser weet nog niet van de vernieuwing)

Uw (proef)abonnement is helaas al meer dan 7 dagen verlopen . Als uw abonnementshernieuwing al (automatisch) gebeurd is, dan moet u allicht uw gegevens bijwerken voor deze browser. Zoniet, dan kan u snel een abonnement nemen, dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw gegevens bij voor deze browser of check uw profiel.


Nee, de doorsnee Vlaamse mediaconsument zit niet vast in een linkse of rechtse bubbel. En ja, ook kleine nichespelers zoals Doorbraak.be, De Wereld Morgen of Apache voeren voldoende diverse stemmen op, al gluurt het activisme hier en daar wel om het hoekje. Of nog: waarom worden er niet meer vragen gesteld bij het subsidiebeleid voor de media in ons land, dat de grote spelers onbeschaamd bevoordeelt? In het pas verschenen Nieuws, Diversiteit en Democratie krijgen de Vlaamse media een bijzonder heldere spiegel voorgehouden.

Machtspositie

Nooit eerder lagen de zogenaamde mainstreammedia in Vlaanderen zo zwaar onder vuur als de voorbije jaren. Na een golf van fusies en overnames domineren de VRT en nog amper drie grote mediagroepen (DPG Media, Mediahuis en Roularta) het volledige journalistieke landschap in Vlaanderen. Zowel in de gedrukte media als op radio en televisie en op internet.

Die dominantie leidt tot almaar meer kritiek over een inhoudelijke verschraling van het aanbod, maar net zo goed over een ongezonde machtspositie en een haast oligopolistisch model. Ook de overheid draagt daar een fors steentje toe bij: tot 2027 trekt de federale regering zomaar eventjes 750 miljoen euro uit voor de subsidiëring van de papieren kranten – en dus ook de grote mediabedrijven – in ons land. Parallel met die sterkere mediaconcentratie staken de voorbije jaren ook een aantal nieuwe online-spelers de kop op, gaande van Doorbraak.be over Business AM of Apache tot De Wereld Morgen.

Zij zorgen voor nieuw leven in de Vlaamse mediabrouwerij, maar kunnen ze op termijn ook de dominantie van de grote mediagroepen doorbreken? En brengen zij meer diversiteit en scherpte in het publieke debat, of blijven ze veroordeeld tot een bijrol in de marge? Pascal Verhoest (professor communicatiewetenschappen aan de VUB) en Leen d’Haenens (hoogleraar communicatiewetenschappen KULeuven) bogen zich over het veranderde Vlaamse medialandschap en kwamen daarbij tot enkele opvallende conclusies.

foto: F. Michiels

Pascal Verhoest, communicatiewetenschapper VUB

Als oude rot in het vak zou ik durven te stellen dat het met de nieuwsdiversiteit bij de grote spelers in ons land anno 2021 een stuk slechter is gesteld dan 20 jaar geleden. Bent u het daarmee eens?

Pascal Verhoest: ‘Ik denk dat we het in Vlaanderen, in vergelijking met de hyper-gecommercialiseerde en vaak ook behoorlijk gekleurde media in pakweg het VK of de VS, nog behoorlijk goed doen. Daar staat tegenover dat we in onze traditionele media absoluut een zekere verschraling van het aanbod vaststellen. Zo zijn we de voorbije decennia van 14 op 8 krantentitels teruggevallen, die dan bovendien ook nog eens in een handvol mediagroepen geconcentreerd zitten.’

Verarming

‘We tonen in ons boek ook aan dat er echt wel sprake is van een inhoudelijke verarming. De digitalisering speelt daar een belangrijke rol in: inhoud uit de ene krant binnen een bepaalde groep kan veel gemakkelijker gekopieerd, lichtjes aangepast en opnieuw gepbliceerd worden in een andere krant. De economische druk op de kranten – vooral door de verschuiving van reclamebudgetten naar grote buitenlandse online-platformen – heeft die trend enkel maar versterkt.’

Ter linkerzijde én ter rechterzijde zijn er de voorbije jaren een aantal nieuwe online-media opgedoken die zich politiek vaak wat scherper profileren maar die – wellicht ook daardoor – amper reclame-inkomsten hebben en dus vooral door hun lezers overeind worden gehouden. Kunnen zij de verdere verschraling tegengaan en op termijn ook de gevestigde titels het vuur aan de schenen leggen?

‘Ik zie daar zowel redenen tot optimisme als tot pessimisme. Net omdat zij hoofdzakelijk online werken, profiteren ze mee van de voordelen die moderne technologie biedt. Tegelijk mikken zij inhoudelijk eerder op een nichepubliek, waardoor ze het lastig hebben om commercieel ook echt door te groeien. Ze opereren dus constant binnen een bepaald spanningsveld. Als ze inhoudelijk vervlakken en meer mainstream worden, dreigen ze misschien ook een deel van hun publiek te verliezen.’

Heel opvallend wel: uit jullie onderzoek blijkt dat die zogenaamde nichespelers wél een grotere actordiversiteit vertonen dan de grote, klassieke media. Er komen meer diverse stemmen aan bod in hun artikels, wat regelrecht ingaat tegen het idee dat die spelers enkel mensen of opinies aan bod laten komen die goed zouden vallen bij hun verondersteld publiek?

‘Het is iets genuanceerder dan dat: er is inderdaad een grotere actordiversiteit bij de nichemedia. Volgens ons is dit grotendeels te danken aan de gemiddelde lengte van de artikels: online kan je langere stukken brengen dan op papier, waardoor je dus ook meer mensen aan het woord kan laten in één stuk. Mainstreammedia moeten het doorgaans korter en ook wat eenvoudiger houden, anders dreigt een deel van hun lezers af te haken.

Linkser en rechtser

‘Tegelijk betwijfel ik of de nichemedia ook echt diverser zijn in de keuze van de thema’s die ze aan bod laten komen. De hamvraag is dan natuurlijk: moet dit ook? Een nichespeler zoals pakweg Doorbraak.be of Mo Magazine onderscheidt zich immers net van de grote spelers door niét mainstream te zijn. Daartoe geven ze ook ruimte aan opinies die een stuk linkser of rechtser van het centrum liggen, of brengen ze onderwerpen die voor de mainstreammedia minder voor de hand liggen.’

Daarbij rijst wel de vraag of de mainstreammedia het zich nog langer kunnen veroorloven om stemmen van de extreme linker- of rechterzijde in het politieke spectrum te blijven negeren, in de wetenschap dat die intussen al goed zijn voor 20 tot 30 procent van het electoraat in ons land?

‘Mainstreammedia moeten vooral rendabel zijn, en dus zoeken ze vooral het centrum op. Als openbare omroep moet de VRT uiteraard wél intern divers zijn. Tegelijk stellen we vast dat de nieuwsconsument anno 2021 al lang niet meer vasthangt aan één welbepaald medium. Mensen zitten niet vast in een linkse of rechtse bubbel – wat een zeer goede zaak is – maar lezen, beluisteren of bekijken verschillende media.’

‘De echt rechtse lezer zal doorgaans geen uitgesproken linkse media lezen en omgekeerd, maar zal wel de mainstreammedia – de meer gebalanceerde nieuwsbronnen zeg maar – volgen. En uit onderzoek weten we ook dat mensen, naarmate ze sterker geïnteresseerd zijn in politiek, ook beter gewapend zijn om inhoud te verteren die niet noodzakelijk met hun eigen standpunten overeenstemt.’

Impliceert dit dan ook dat er voor de nichemedia nog een potentiële groeimarkt zit in het centrum, bij dat publiek dat tot nog toe vooral de mainstreammedia consumeerde?

‘Dat denk ik wel, al zullen ze daarvoor dan wellicht zelf ook iets meer naar het centrum moeten opschuiven en wat meer gebalanceerd nieuws moeten brengen.’

Laat het ons even over het financiële plaatje hebben. Jullie concluderen in jullie boek dat het vooralsnog vooral de dominante mediagroepen zijn – die jaar in jaar uit al behoorlijke winstcijfers kunnen voorleggen – die structureel ondersteund worden door de overheid. Maakt dit eerlijke concurrentie tussen die gevestige mediabedrijven en nieuwe spelers niet ronduit onmogelijk?  En bindt dit model die grote mediagroepen ook niet te veel aan de politiek?

‘Ik denk dat de situatie in België nog net niet ontspoord is, maar we moeten wel heel waakzaam zijn. Alle vormen van mediasubsidiëring – rechtstreeks of verdoken – komen vandaag haast uitsluitend de grote mediagroepen ten goede. En het huidige Vlaamse mediabeleid lijkt dan ook eerder te vertrekken vanuit een zuiver economische grondslag – de ondersteuning van de verdere groei van een Vlaamse media-industrie – dan dat het gericht zou zijn op meer mediadiversiteit. Het is een haast industrieel bereid, dat mikt op de verdere economische expansie van een op zich al stevige sector, die dat soort steun volgens mij ook niet echt nodig heeft.’

Subsidies en kritische journalistiek

‘Een artikel dat eerder op Apache.be verscheen suggereert ook dat de honderden miljoenen aan subsidies van de voorbije jaren veel minder de kwaliteit en diversiteit van de grote media ten goede zijn gekomen. Onze mainstreammedia zijn anno 2021 tot een oligopolistische markt geëvolueerd. Je kan je dus effectief de vraag stellen of de overheid niet wat meer eisen kan stellen om de interne diversiteit in die markt te verhogen.Daar staat dan weer tegenover dat de grote kracht van de kleinere spelers natuurlijk net in hun onafhankelijkheid zit: zodra ook zij zich laven aan subsidies, komt die onafhankelijkheid misschien onder druk te staan.’

Dit geldt dan uiteraard ook voor de mainstreammedia: als je jaarlijks een fiks bedrag aan overheidssubsidies ontvangt, dreig je al snel ook net iets minder kritisch te worden naar die overheid toe?

‘Bewust of onbewust word je dan wellicht iets voorzichtiger, terwijl dat nu niet noodzakelijk de voornaamste opdracht van de journalistiek is, dat klopt. En dus moeten we inderdaad uitkijken met die subsidies, het is een gevaarlijk instrument. Als de nichespelers ook naar subsidies willen hengelen, dan moeten ze absoluut een aantal harde garanties inbouwen op vlak van onafhankelijkheid. Het is en blijft een precair evenwicht.’

Polarisering

Hoe ziet u het Belgische medialandschap de komende jaren evolueren?

‘Ik denk dat we nood hebben aan een goed evenwicht tussen enerzijds kwalitatieve en voldoende diverse mainstreammedia en anderzijds financieel gezonde en voldoende sterke nichemedia. We zien immers dat mediagebruikers zelf ook vlot switchen tussen de meer gebalanceerde media die het centrum afdekken en nichemedia die als een soort van bewaker fungeren en ruimte bieden aan wat meer uitgesproken of extreme opinies. Het grote probleem op dit moment is dat die meer gebalanceerde media een deel van hun publiek zijn kwijtgespeeld, vooral die mensen die wat minder opgeleid zijn en die doorgaans ook minder geïnteresseerd zijn in politiek.’

Een van de voornaamste verwijten naar de nichemedia toe is net dat ze de politieke polarisering te fel aanwakkeren?

‘Natuurlijk doen ze dat, maar dat is dan ook eigen aan een nichemedium. Persoonlijk denk ik dat het met die polarisering van de media in ons land ook nog wel meevalt, maar het klopt absoluut dat de lijn tussen politiek activisme en journalistiek bij hen soms flinterdun is. Ze overschrijden die ook regelmatig, en daar heb ik het wel moeilijk mee. Als er voor de nichemedia één grote uitdaging op tafel ligt, dan is het wel deze. Dit gezegd zijnde: ook bij de mainstreammedia erger ik me een aan de overdaad aan pure opiniestukken. Ik verwacht van een goede krant geen stortvloed aan opinies, maar wel goede journalistiek.’

 

Filip Michiels

Filip Michiels is zelfstandig journalist.