Ave, Sire! Felicem Diem Festum!

Sparta, einde 8e eeuw of begin 7e eeuw voor Christus. Ruzie in het paleis. Koning Theopompos heeft de Spartaanse instellingen net verrijkt met vijf eforen. Dit zijn oppermachtige magistraten, verkozen door het volk, uit het volk. Ze bewaken de voorvaderlijke zeden en gewoonten. Ze kunnen iedereen straffen, zelfs de koningen.

Mevrouw Theopompos ziet dit niet zitten. Ze verwijt haar man dat hij het koningschap verzwakt. Waar zijn die eforen goed voor? Theopompos antwoordt: ik heb het koningschap niet verzwakt, want het koningschap dat ik nalaat is van langere duur. 

Men vindt het verhaal van deze paleisruzie bij Aristoteles (384-322 v.Chr.) en bij Plutarchus (46-120 n.Chr.). Als het over staatsrecht gaat is Aristoteles een ietsje verstandiger dan Socrates, Plato, Isokrates of Xenophon. Een monarchie kan zich maar handhaven door haar zeggenschap te verkleinen, schrijft de Stagiriet.

Dit is wat Theopompos deed en hij kreeg gelijk. Het koningschap bleef in Sparta overeind tot 222 v.Chr., vele eeuwen na Theopompos.

Achter de muren van Laken

Het is vandaag Koningsdag in België. Een dergelijk verhaal speelt zich misschien ook af achter de statige muren van het kasteel van Laken. Koning Filip pakt de zaken anders aan dan zijn voorgangers. Hij is de hedendaagse Theopompos. Een lijdzame koning, eentje die doet wat de politici hem zeggen te doen.

In tegenstelling tot Boudewijn weigert hij geen wetten te tekenen. Al evenmin weigert hij sommige ministers te benoemen, wat Boudewijn wel deed. In tegenstelling tot Albert II veegt hij de politieke klasse de mantel niet uit.

Albert II dacht dat hij het formatieberaad moest sturen. Na de verkiezingen van 2010 liet hij Bart De Wever gewoon links liggen door hem niet in het veld te sturen, op een kort intermezzo na als ‘verduidelijker’.

Filip doet dat niet. Hij legt zich lijdzaam neer bij de verkiezingsuitslag. Na de verkiezingen van 2024 werd De Wever informateur, preformateur, formateur en eerste minister. Gedurende de hele formatie bleef De Wever aan zet, op een kort intermezzo na van bemiddelaar Maxime Prévot (Les Engagés).

Filip is de nieuwe Theopompos. Door te snoeien in de politieke tussenkomsten van de monarchie, laat hij ze overleven.

Op foute beslissingen kan men hem niet pakken, gewoon omdat hij niets beslist. Hij legt zich neer bij de politieke gang van zaken. Hij stuurt niet, hij laat zich sturen. Er is dan ook geen ophef over zijn rol, wat wel even anders was bij Boudewijn en Albert II.

En de tronen, ze blijven staan

Filip is erin geslaagd om het Vlaams-nationalisme te temmen. De tronen blijven staan, in tegenstelling tot wat men zingt op de partijbijeenkomsten. Premier De Wever heeft zelfs het nut van een bezoek aan de koning ontdekt. Zowel tijdens de formatie als tijdens de regeringscrisis trekt hij naar de koning wanneer Georges-Louis Bouchez weer eens stout is geweest.

Een-tweetjes tussen een N-VA-premier en de koning, dat we dat nog mogen meemaken. Bart De Wever is, zoals de Grondwet het omschrijft, echt wel minister van de koning. België is niet voor niets het land van het surrealisme.

Maar ook Tom Van Grieken heeft het nut van Laken ontdekt. In de media leest men altijd dat koning Boudewijn steevast Vlaams Blok-voorzitter Karel Dillen weigerde uit te nodigen. In VB-kringen is alvast te horen dat dit verhaal niet klopt. Dillen werd wel uitgenodigd, maar hij ging niet.

Tom Van Grieken wordt uitgenodigd en hij gaat wel. Hij tracht zo zijn partij te normaliseren in de hoop ooit een bestuurspartij te worden. Het pad richting bestuurspartij loopt door de salons van Laken, dat heeft hij van de N-VA geleerd. Zoals het pad naar de hemel geplaveid is met goede voornemens.

En toch zullen de tronen niet blijven staan

En toch, we betalen een democratische prijs voor de monarchie.

Vooreerst, de centen: +/- 44 miljoen euro per jaar. ‘Peanuts’ zegt men dan in politieke kringen. Daar rekent men alleen in honderden miljoenen of in miljarden.

Ik kan begrijpen dat politici dit potje graag dichthouden. Het rusthuis voor politici dat men in de grondwet omschrijft als de Senaat, kost nog net een ietsje meer dan de koninklijke familie. En nu we het toch over geld hebben, de politieke partijen zelf hebben zich niet royaal, maar imperiaal bediend. Ze graaien jaarlijks 108,7 miljoen euro uit de staatskas, volgens de berekeningen van Bart Maddens.

Royaltywatchers van het media-establishment zien dit anders. Begrijpelijk, zonder koning zijn ze hun job kwijt. Dooddoeners in de media over de koninklijke familie zijn dan ook legio. Als er geen koning is, wie gaat er dan het land vertegenwoordigen? En een president, dat kost toch evenveel? Alleen, een president heb je in België niet eens nodig. De eerste minister kan deze rol perfect vervullen.

Gedachte-experiment

Doen we even een gedachte-experiment. Stel dat België niet in 1830 was onafhankelijk geworden, maar vandaag. We kunnen een nieuwe grondwet opstellen en we vertrekken van een wit blad. Zou de nieuwe staat dan voor een koning kiezen?

Zijn er echt mensen die nog geloven dat er een ‘onzichtbare lijn’ bestaat tussen de bevolking en de koninklijke familie waarbij alleen deze familie uitermate geschikt is om te regeren? Of zou het eerder zo zijn dat erfopvolging net de zekerheid biedt dat er ooit iemand op de troon komt die kennelijk ongeschikt is?

Overigens, dit is bij ons al gebeurd. Ooit heeft men Leopold III tot aftreden moeten dwingen (1950). Hij dacht dat hij moest regeren en heersen. Meer dan dertig jaar later schreef hij zijn memoires. Ze werden pas in 2001 gepubliceerd: Kroongetuige. Over de grote gebeurtenissen tijdens mijn koningschap. Wie het boek leest, bemerkt dat Leopold III zelfs meerdere decennia na de feiten nog niet begrepen heeft dat hij kennelijk ongeschikt was om koning te zijn.

De grootste kostprijs, dat is die van het gebrek aan transparantie. Het formatieberaad van de regering-De Wever was de minst transparante ooit. Vroeger werden wel eens nota’s van informateurs of formateurs publiek gemaakt. Niets van deze keer. Wat gebeurt achter de muren van Laken, blijft in Laken. In Nederland zijn al deze documenten al decennia openbaar.

Het is toch al te gek dat we eerst verkiezingen organiseren en de dag nadien een niet-verkozen staatshoofd laten beslissen wie er aan zet komt? Wat is daar democratisch aan? Het zijn niet eens de verkozenen die beslissen. Waarom hebben we ze dan verkozen?

In Nederland doet men het al meer dan een decennium anders. Niet de koning, maar de Tweede Kamer stuurt de formatie en dat in alle openbaarheid. De tekst van de grondwet is in Nederland nochtans dezelfde als bij ons: de koning benoemt de ministers. Over het verloop van de formatie bepaalt de grondwet niets. Waarom kan dit allemaal niet bij ons?

Sire, er zijn geen republikeinen meer

In de Wetstraat zijn er nog nauwelijks republikeinen. In de zijstraten van de Wetstraat is er hier en daar nog een verdwaalde en al ietwat ouder wordende professor staatsrecht die in hart en nieren republikein blijft.

Het afschaffen of het hervormen van de monarchie is geen punt voor liberalen, socialisten, christendemocraten, groenen en communisten. Voor de partij van de premier is het afschaffen van de monarchie iets als confederalisme. De N-VA-legioenen halen het uit de diepvries wanneer ze nog eens een verkiezingsstrijd moeten voeren tegen de andere Gallische stammen. Nadien verdwijnt het weer in de diepvries.

Ik weet het zeker. Deze morgen stuurde de eerste minister van het koninkrijk België een sms naar de koning: ‘Ave, Sire! Felicem Diem Festum!’ (Gegroet Sire! Een gelukkige feestdag!).

François Perin, ook een in de politiek verdwaalde prof staatsrecht, voorspelde ooit: ‘Er zullen nog maar vijf monarchen overblijven: de hartenkoning, de klaverkoning, de ruitenkoning, de schoppenkoning en de koning van Engeland’. Ik denk dat Perin de koning der Belgen vergeten is…