De laatste mens

Beetje bij beetje glijden we als samenleving weg in een cultuur van apathie. Zolang we doordeweeks ongestoord kunnen bingewatchen en op vrijdag met vrienden op café zitten, achten we alles wel best. Zo omarmen we een gemakzuchtige rust en ruilen we plichtsbesef en morele verantwoordelijkheid in voor louter vergankelijke geneugten.

Friedrich Nietzsche zag deze culturele erosie aankomen. In zijn visionaire nachtmerrie schetste hij het prototype van een gedegradeerde mens: geen tiran, geen revolutionair, maar een wezen dat zichzelf reduceert tot comfort en zelfgenoegzaamheid. Hij noemde hem de ‘laatste mens’: het eindpunt van een cultuur die haar transcendente horizon heeft opgegeven.

De ‘laatste mens’ verlangt bovenal één ding: met rust gelaten worden. Hij zoekt geen groots geluk meer, maar klampt zich vast aan klein comfort. Nietzsche schetst hem als een wezen dat elke hoogte schuwt. In Zarathustra zegt hij dat onverbloemd: ‘Men verlangt nog maar kleine pleziertjes en wat ontspanning. Men heeft het “geluk” ontdekt.’ Precies daarin herkennen we onszelf, hoe pijnlijk dat ook is. We verkiezen een lang, lauwwarm leven vol kleine pleziertjes boven een bestaan dat brandt, met gewicht en betekenis.

Regime van middelmatigheid

Die houding wordt bijzonder zichtbaar in ons onderwijs. Leerlingen die uitblinken verdwijnen almaar vaker uit het vizier omdat vrijwel alle aandacht gaat naar wie achterop geraakt. Uiteraard verdient elke leerling ondersteuning, maar het is fout om de sterksten structureel te verwaarlozen. Talent vraagt vorming, niet afvlakking.

Hetzelfde zien we terug in het maatschappelijke debat. We draaien onze tong honderd keer uit angst iemand tegen de borst te stoten. Respect is noodzakelijk, maar een samenleving die elk scherp debat schuwt kweekt geen interessante oplossingen. Botsende ideeën zijn geen bedreiging, maar een voorwaarde voor intellectuele en morele weerbaarheid.

Ook in onze architectuur wordt het pijnlijk zichtbaar hoe we geen gebouwen meer neerzetten die onze generatie overleven. Het belangrijkste criterium achter moderne constructies is hun lage kostprijs, niet hun schoonheid. We bouwen dozen van glas en staal die na dertig jaar afgeschreven zijn, en dan kunnen afgebroken en vervangen worden.

Het wordt nog schrijnender wanneer je beseft dat de gebouwen die wij vandaag neerzetten geen getuigenis zullen afleggen voor wie na ons komt. Door niet meer te bouwen met het oog op transcendentie en schoonheid, riskeren wij als generatie uit het collectieve geheugen te verdwijnen. Prachtige gebouwen herinneren ons vandaag nog altijd aan de geest en ambitie van onze voorouders.

Bouwen voorbij het tijdelijke

Wat Nietzsche nog niet kon voorzien, is hoe de stille uitholling van onze identiteit precies die transcendente horizon heeft weggevaagd die ons vroeger behoedde voor de val in trivialiteit. Waar kathedralen vroeger letterlijk en figuurlijk boven de stad uittorenden als herinnering aan een hoger doel, staan er nu shoppingcentra die ons dienen in nut en comfort. Dat is geen toevallig bijproduct, maar het symbool bij uitstek van een volk dat zijn eeuwigheidsbesef heeft ingeruild voor een leven dat vooral comfortabel moet zijn.

Willen we voorkomen dat we volledig bekomen waar Nietzsche ons voor waarschuwt, dan moeten we weer het vermogen krijgen om over generaties heen te kijken. We moeten bouwen aan dat wat ons overstijgt. Dat zal niet gericht zijn op ons onmiddellijke comfort of de vluchtige geneugten van vandaag, maar op een erfgoed waar toekomstige generaties op kunnen voortbouwen.

Dat betekent dat we opnieuw talent stimuleren in plaats van afvlakken, discussies durven voeren in plaats van vermijden en gebouwen optrekken die schoonheid uitstralen. Alleen als we opnieuw voorbij het tijdelijke durven kijken leggen we een sterk fundament voor wat een cultuur van echte waarde mogelijk maakt.

Breek met lauwe middenmoot

De laatste mens heeft zijn geluk gevonden in een leven zonder hoogte en zonder diepte. Hij ligt in de lauwe plas van zijn eigen genoegens en noemt dat ‘geluk’. Wat Nietzsche als waarschuwing neerschreef, is allang geen profetie meer. Het is de stille werkelijkheid waarin wij ons bevinden.

Wie nog wil ontsnappen aan deze eindeloze middenmoot, heeft maar één mogelijkheid: breken met het comfort dat ons verlamt. Niet morgen, maar nu. Want als zelfs de wil tot grootheid volledig is uitgedoofd, dan blijft er niets meer over om door te geven. Dan is er alleen nog een lange, stille echo van wat we hadden kunnen zijn en wie we ooit waren.