fbpx


Buitenland, Europa, Filosofie

De onverwijlde neergang van de westerse democratie




‘Het is te vroeg om te oordelen over de gevolgen van de Franse Revolutie’. Dat antwoordde eerste minister Zhou-en-Lai op een vraag van Henry Kissinger toen die samen met president Richard Nixon een bezoek bracht aan  Mao-Zhedung begin jaren 70. Die revolutie van 1789 staat symbool voor de aanvang van een nieuw politiek stelstel dat met de invoering van het algemeen stemrecht vanaf het eind van de Tweede Wereldoorlog vorm gaf aan wat we nu als democratie karakteriseren. 75 jaar…

Plus artikel - gratis maandabonnement

U heeft een plus artikel ontdekt. We houden plus-artikels exclusief voor onze abonnees. Maar uiteraard willen we ook graag dat u kennismaakt met Doorbraak. Daarom geven we onze nieuwe lezers met plezier een maandabonnement cadeau. Zonder enige verplichting. Per email adres kunnen we slechts één proefabonnement geven.

(Proef)abonnement reeds verlopen? Dan kan u hier abonneren.


U heeft reeds een geldig (proef)abonnement, maar toch krijgt u het artikel niet volledig te zien? Werk uw gegevens bij voor deze browser.

Start hieronder de procedure voor een gratis maandabonnement



Was u al geregistreerd bij Doorbraak? Log dan hieronder in bij Doorbraak.







Wachtwoord vergeten of nog geen account?

Geef hieronder je email adres en je naam en we maken een nieuw wachtwoord (als je een account hebt) of we maken automatisch een account aan.

Uw Abonnement is (bijna) verlopen (of uw browser moet bijgewerkt worden)

Uw abonnement is helaas verlopen. Maar u mag nog enkele dagen verder lezen. Brengt u wel snel uw abonnement in orde? Dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Heeft u een maandelijks abonnement of heeft u reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw abonnement bij voor deze browser en u leest zo weer verder.

Uw (proef)abonnement is verlopen (of uw browser weet nog niet van de vernieuwing)

Uw (proef)abonnement is helaas al meer dan 7 dagen verlopen . Als uw abonnementshernieuwing al (automatisch) gebeurd is, dan moet u allicht uw gegevens bijwerken voor deze browser. Zoniet, dan kan u snel een abonnement nemen, dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw gegevens bij voor deze browser of check uw profiel.


‘Het is te vroeg om te oordelen over de gevolgen van de Franse Revolutie’. Dat antwoordde eerste minister Zhou-en-Lai op een vraag van Henry Kissinger toen die samen met president Richard Nixon een bezoek bracht aan  Mao-Zhedung begin jaren 70. Die revolutie van 1789 staat symbool voor de aanvang van een nieuw politiek stelstel dat met de invoering van het algemeen stemrecht vanaf het eind van de Tweede Wereldoorlog vorm gaf aan wat we nu als democratie karakteriseren. 75 jaar is bezwaarlijk een lange ervaring.

Pandemie, China en het Westen

Churchill zei dat de democratie de minst slechte was van alle politieke systemen. Zal een ander systeem ooit als minder slecht worden beschouwd? Perish the thought! En op welke gronden?  Performantie, vrijheid? Sommigen  menen dat dit moment met de pandemie dichterbij is gekomen. Waarschijnlijk iets te voorbarig, maar toch. Communistisch China waar het virus ontstond, deed het goed in de coronacrisis, zowel in de bestrijding van het virus als economisch.

Ja, maar niet het communisme was doorslaggevend, wel het Aziatische collectiviteitsgevoel. Zoals aangetoond door Aziatische democratieën als Taiwan en Zuid-Korea die de pandemie even doeltreffend bestreden. Maar toch angstaanjagend. Omdat het Westen in neergang is en dit door eigen toedoen.

Drie vragen

Drie vragen dringen zich op. Kan de democratie opeenvolgende zware crisissen verwerken, crisissen die doorgaans van eigen makelij zijn? Kan de democratie snel afbrokkelende sociale cohesie aan, waarvan de oorzaken ook van eigen makelij zijn? Kan een democratie overleven wanneer het ‘wegfinancieren’ van immer meer gepercipieerde noden van het moment de toekomst altijd maar sterker hypothekeert?

Paradoxaal genoeg zijn er nu meer gepercipieerde noden dan vroeger toen de maatschappij  veel minder rijk was. Dat is bij nader inzien slechts een ogenschijnlijke paradox, omdat economisch egaliseren nooit ver genoeg zal gaan. Terwijl dat proces voorbij een kritische grens die al lang bereikt is, iedereen armer maakt. Ja, iedereen. Of het proces van zelfdodende aspiraties. Zo daalde het aandeel van de Europese industrie in de wereld van 23% in 2005 tot 15.5% in 2018 (Cijfers van de European Round Table for Industry). Een daling met 7.5 procentpunten of met 33% op 13 jaar! Terwijl Europa debatteert, werkt Azië. Of het sociale Europese paradijs van vandaag als voorbode van een economische kerkhof morgen.

Bijna 200 jaar geleden heeft Alexis de Tocqueville reeds op deze drie vragen geantwoord in zijn tweedelige ‘De la Démocratie en Amérique’ (1835, 1840). Hij voorzag waarom het kon of zou mislopen. Verschillende voorwaarden dienen vervuld om de democratie naar behoren te doen werken. Die voorwaarden schieten vandaag tekort. In de democratie staat vrijheid centraal. Maar vrijheid is geen vaststaand gegeven zonder context. Willen we die vrijheid  bewaren dan moet aan de basisvoorwaarden worden voldaan om de democratie te doen werken. Het besef daarvan is er amper.

Drie voorwaarden voor de goede werking van de democratie

De belangrijkste van die basisvoorwaarden zijn de zeden (‘les moeurs’ of de ‘mores’). Die kenmerkt hij als het geheel van de intellectuele en morele disposities die mensen bijdragen aan de maatschappij, of nog, als de gewoonten van het hart en de gewoonten van de geest (Boek I, Deel 2, Hoofdstuk IX).  Daarbij geeft Tocqueville een grote plaats aan de godsdienst. De  christelijke moraal is sterk verzwakt of grotendeels weggevallen en niet door een equivalente sterke moraal vervangen.

Een tweede voorwaarde zijn de wetten. Maar zonder de goede zeden zullen die wetten onvoldoende effect sorteren. Zo constateerde de Franse edelman in 1835 dat de Mexicaanse grondwet quasi dezelfde is als de Amerikaanse, maar dat ze er niet werkt omdat de volksaard er zo verschillend is.

Een derde voorwaarde, een recurrente in zijn werk en samen met de zeden de belangrijkste, is decentralisatie of subsidiariteit. Of doe niet op een hoger niveau wat op een lager kan worden gedaan. Het gaat hier bij de Tocqueville niet alleen om het feit dat gemis aan subsidiariteit inefficiënt is. Zoals blijkt in de Europese Unie en in België. De auteur benadrukt hier vooral dat op ondergeschikte niveaus de beoefening van de democratie wordt aangeleerd.  Aldus doen meer mensen ervaring op over de werking van de democratie, wat ook het respect ervoor zal bevorderen.

Niets is een gegeven

Langere periodes van ogenschijnlijke politieke en economische stabiliteit zorgen ervoor dat we de die stabiliteit als een gegeven beschouwen, in plaats van als verworven door een niet aflatende aandacht voor de instandhouding van de voorwaarden daartoe. Of stabiliteit als een basis voor het toevoegen van allerhande korte-termijn ‘aangenaams’. Daardoor worden vaak de voorwaarden geschonden voor het intact houden op de lange termijn van het doeltreffendste politieke en economische systeem ooit. Want dat weefsel is kwetsbaarder dan we denken.

Dat besef is er niet. Een reden te meer voor de elite om het voortouw te nemen in dat bewustzijnsproces, ook door haar voorbeeldfunctie. Maar die elite koopt doorgaans eerder de kortetermijngunst van de kiezer af. Die kiezer laat dat graag gebeuren. En zo wordt een regime almaar meer despotisch (De Tocqueville, II, 2, VI). Een zacht despotisme weliswaar, maar met als gevolg een gestage achteruitgang van de eigen verantwoordelijkheid en zelfredzaamheid, de kern van een goed-werkende democratie.

Frank Boll

Frank Boll was professor economie aan Amerikaanse en Belgische universiteiten en hogescholen, en ondernemer in het bank- en financiewezen.