De Waalse ziekte in Vlaanderen

Maasmechelen heeft de twijfelachtige eer de gemeente te zijn met de hoogste invaliditeitsgraad ten noorden van de taalgrens: 15,2 procent van de bevolking op beroepsactieve leeftijd ontvangt er een uitkering wegens langdurige ziekte. Daarmee laat de Limburgse gemeente amper acht gemeenten in heel Wallonië achter zich.

Jarenlang wezen Vlaamse politici terecht op de inactiviteitscultuur in het zuiden van het land. Vlaanderen werkte. Dat was het verhaal, en het klopte grotendeels. Tot de cijfers van het Intermutualistisch Agentschap, uitgebracht door HLN deze week, toch enkele kanttekeningen bij dat verhaal zetten.

De achterdeur stond open

Opeenvolgende regeringen hebben de voorbije tien jaar de werkloosheidsval aangepakt, de degressiviteit van uitkeringen versterkt, de activering opgeschroefd. We moesten naar 80 procent werkzaamheidsgraad, werken moest lonen. De voordeur van de sociale zekerheid werd smaller gemaakt.

Maar de achterdeur bleef wagenwijd open staan. Wie niet meer als werkloze werd geregistreerd, verschoof naar de kolom van de ziekteverzekering in de statistieken. Langdurig ziek is juridisch en sociaal een meer comfortabele status: minder stigma, minder verplichtingen, een stabielere uitkering.

Professor Stijn Baert (UGent) zei het deze week onomwonden: de regering heeft de werkloosheid verstrengd, maar die mensen zijn daardoor niet aan het werk. Ze kozen de weg van de minste weerstand, richting ziekteverzekering.

Limburg telt vandaag ruim 45.000 langdurig zieken. In heel België steeg het aandeel van 3,7 naar 8,1 procent van de beroepsbevolking. En die stijging vertraagt niet.

‘Werken is niet mijn prioriteit’

Marco, 56 jaar, ex-kok, langdurig ziek wegens clusterhoofdpijn, zegt aan HLN: ‘Dat is niet mijn prioriteit, mijn gezondheid gaat voor.’ Hij werkt één dag per week als vrijwilliger, heeft toestemming van zijn ziekenfonds, en krijgt binnenkort een invaliditeitspensioen. Marco liegt niet. Hij reageert volkomen rationeel op de prikkels die het systeem hem geeft. Dat is nu net het probleem.

Wanneer rust rationeler is dan werk, wanneer een uitkering stabieler is dan een laagbetaalde job, dan is niet de individuele keuze het schandaal, maar het systeem dat die keuze aantrekkelijk maakt. Het systeem is gebouwd door vakbonden die elke controle bestrijden als een aanval op zieken, door (politieke) ziekenfondsen die artsen onder druk zetten om attesten af te leveren, en door regeringen die de fundamentele hervorming altijd voor zich uitschoven.

Het mijnverleden van Maasmechelen speelt mee, de laatste generatie mijnwerkers draagt de lichamelijke tol van zwaar werk. Maar het verklaart niet waarom jongeren in diezelfde gemeente uitpakken dat ze ‘zomaar niet werken’.

De conclusie die niemand wil trekken

De sociale zekerheid is federaal, de arbeidsmarkt is gedeeltelijk geregionaliseerd. De VDAB heeft geen vat op langdurig zieken zolang de arts het ziektetraject beheert. Vlaanderen betaalt de rekening via de transfers, maar houdt niet de vinger aan de pols.

Als Maasmechelen Waalse inactiviteitscijfers haalt, is de vraag onvermijdelijk: wat zou er gebeuren als Vlaanderen zelf kon bepalen hoe streng de controle verloopt, hoe snel een re-integratietraject wordt opgestart, hoe de uitkering evolueert in functie van de bereidheid tot activering? Het antwoord kent iedereen. Maar wie durft het hardop te zeggen in een federale coalitie waar Franstaligen elke minimale staatshervorming blokkeren?

Een federaal systeem dat Wallonië al decennialang niet activeerde, activeert nu ook delen van Vlaanderen niet meer. De Waalse ziekte is geen geografisch fenomeen, het is een systeemziekte. En ze verspreidt zich noordwaarts.

De enige remedie is ofwel een herfederalisering van de controle op ziekte-uitkeringen, met echte tanden, niet de tandeloze re-integratietrajecten van vandaag. Maar dat werkte in het verleden ook niet. Ofwel een volledige regionalisering van de sociale zekerheid, zodat Vlaanderen zelf kan kiezen hoe het zijn welvaartsstaat inricht en bewaakt.

Alles daar tussenin is symptoombestrijding.