De zieke ziekenfondsen

De top van het Rijksinstituut voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering (RIZIV) en de ziekenfondsen mochten in de Kamer uitleggen waarom het aantal langdurig zieken blijft stijgen, waarom kritische rapporten verdwijnen in laden en waarom uiteindelijk niemand zich verantwoordelijk voelt.

Het antwoord was voorspelbaar. Het ligt aan de methodologie, aan werkgevers, aan de samenleving die mensen ziek maakt, aan de besparingen van deze rechtse regering en aan de opgetrokken pensioenleeftijd. Maar zeker niet aan de (politiek gelieerde) ziekenfondsen.

Ondertussen zitten meer dan 576.000 Belgen langer dan een jaar thuis met een ziekte-uitkering. Dat kost ruim tien miljard euro per jaar – bijna dubbel zoveel als tien jaar geleden. België behoort daarmee tot de Europese koplopers.

Pijnlijker nog: het RIZIV had al in 2020 een rapport laten maken waaruit bleek dat een heel groot deel van de langdurig zieken eigenlijk kon werken. Dat werd bevestigd door een nieuw rapport in 2025. Maar dat eerste rapport verdween. De adviserend artsen van de ziekenfondsen vonden publicatie geen goed idee. Waarom niet? Daar komen we bij de kern van het probleem.

Rechter én partij

Het is niet dat er slechte mensen werken bij de ziekenfondsen. Het systeem zelf zit fout. De ziekenfondsen beoordelen arbeidsongeschiktheid én betalen tegelijk de uitkeringen uit. Ze zijn dus rechter én partij. Dat is een structurele fout die al jaren bekend is en die toch onaangeroerd blijft.

Een adviserend arts beoordeelt dossiers van mensen die aangesloten zijn bij hetzelfde ziekenfonds. Dat creëert onvermijdelijk een cultuur van soepelheid. Zeker als er ook politici in de buurt zijn. Niet noodzakelijk door expliciete druk van bovenaf, maar omdat het systeem daar vanzelf naartoe evolueert.

Bovendien krijgen ziekenfondsen middelen per dossier dat ze beheren. Meer langdurig zieken betekent meer dossiers, meer middelen en meer maatschappelijke invloed. Dat de mutualiteiten zelf benadrukken dat die vergoeding beperkt is, verandert niets aan de fundamentele belangenvermenging.

Orthopedisch chirurg Jan Van Meirhaeghe zei het eerder in Doorbraak: de ziekenfondsen zijn rechter én partij. Maar ook behandelende artsen ontsnappen niet aan die logica. Het systeem stimuleert langdurig voorschrijven eerder dan activering.

Een verdeelde coalitie

Maar zal er iets veranderen? Wie de hoorzitting volgde, kan maar één conclusie trekken: de federale meerderheid is het fundamenteel oneens over de oplossing. Conclusie: er verandert niets.

N-VA en MR willen de macht van de ziekenfondsen al langer inperken. Voor hen zijn de mutualiteiten een restant van de verzuilde machtstaat die België decennialang heeft georganiseerd. Zij pleiten ervoor de controleartsen weg te halen bij de ziekenfondsen en de controle op arbeidsongeschiktheid onder te brengen bij een onafhankelijke instantie.

Aan de andere kant staan PS, PVDA en Ecolo. Daar wordt elke kritiek op de ziekenfondsen gezien als een aanval op de sociale zekerheid zelf. Zeker in Wallonië, waar de socialistische mutualiteit diep verankerd zit in het politieke en maatschappelijke weefsel, is de reflex voorspelbaar: het systeem verdedigen.

Dat Wallonië tegelijk fors hogere cijfers van langdurige arbeidsongeschiktheid kent dan Vlaanderen, blijft daarbij opvallend onderbelicht.

Het centrum beschermt het systeem

De sleutel ligt bij de centrumpartijen. Vooruit, cd&v en Les Engagés erkennen dat er een probleem is, maar ze willen het systeem hervormen zonder aan de structuur zelf te raken. Voor cd&v is dat historisch verklaarbaar. De partij blijft verbonden met de christelijke mutualiteiten en de bredere ACW-traditie, vandaag Beweging.net. Resultaatsverbintenissen? Meer controle? Peer review? Dat kan. Maar het loskoppelen van controle en uitbetaling van de ziekenfondsen, dat niet.

Ook Vooruit zoekt een evenwichtsoefening. Minister Frank Vandenbroucke verklaarde in de pers dat de ziekenfondsen zich ’totaal moeten heruitvinden’ – opvallend toch voor een socialist. Maar achter die woorden schuilt vooral budgettaire druk. Vandenbroucke moet miljarden besparen en weet dat een efficiënter systeem verlichting kan brengen. Een echte breuk met de mutualiteiten is dat zeker niet.

Zelfs Christel Geerts, voorzitter van Solidaris en moeder van Vooruit-voorzitter Conner Rousseau, gaf toe dat ‘een deel van de kritiek terecht is’. Dat soort uitspraken zijn geen revolutie. Het zijn gecontroleerde waarschuwingen binnen het systeem zelf.

Het systeem beschermt zichzelf

Arbeidsmarktspecialist Jan Denys zei het eerder al: in dit dossier heeft een hele generatie politici boter op het hoofd. Vakbonden, mutualiteiten en partijen zijn in België historisch met elkaar verweven geraakt. Zeker in Wallonië is die verwevenheid bijna structureel. Wie in het systeem zit, heeft weinig belang bij fundamentele verandering.

Zo krijg je wat je in België altijd krijgt wanneer echte hervormingen nodig zijn: hoorzittingen, werkgroepen, waarschuwingen en uiteindelijk een compromis dat eigenlijk niets oplost.

De vraag die ze liever niet stellen

CM-voorzitter Luc Van Gorp stelde in de Kamer de vraag wie langdurig zieken nog waardig werk wil geven. Een terechte vraag. Maar de echte vraag luidt: wie controleert objectief of iemand werkelijk langdurig arbeidsongeschikt is? Wat gebeurt er wanneer dat controlesysteem structureel te soepel werkt?

Zolang dezelfde organisaties zowel controleren als uitbetalen, blijft het probleem bestaan. Niet omdat niemand het ziet, maar omdat te veel politieke belangen verbonden zijn met het behoud van het huidige model. Dat is de tragiek van dit land – en de reden waarom er zo weinig verandert.