Groenland: van paria tot hoofdprijs

Nauwelijks waren de Venezolaanse president Nicolás Maduro en zijn echtgenote van hun bed gelicht in Caracas, of Donald Trump richtte opnieuw het vizier op Groenland. Nu het Deense eiland met amper 57.000 inwoners opnieuw in de internationale schijnwerpers staat, nemen we u in vogelvlucht mee over het arctische gebied en analyseren we waarom Trump er een oogje op heeft laten vallen.

Geopolitiek is de Deense deelstaat ideaal gelegen: ten oosten van Canada en ten westen van IJsland. Ten noorden strekt de Noordelijke IJszee zich uit, over de noordpool tot aan Rusland. Naar verwachting zal die zee de volgende jaren almaar meer ijsvrij worden, waardoor nieuwe, kortere — en dus efficiëntere — zeevaartroutes zullen ontstaan.

Vrije visvangst

De grootste economische sector van Groenland is de visvangst, die instaat voor 90 procent van de export. 16 procent van de Groenlanders werkt in de landbouw of visserij. Doordat het eiland geen deel uitmaakt van de EU, zijn de Europese beperkingen op de visserij er niet van toepassing. De arbeidsmarkt in Groenland bestaat verder uit de industrie (10 procent) en de tertiaire sector (74 procent). De belangrijkste werkgever in die laatste sector is het Amerikaans leger met zijn Groenlandse basis.

Groenlanders zitten echter op een schatkamer: onder de grond liggen erg grote reserves olie, gas, ijzererts, goud, zeldzame aardmetalen en ga zo maar door. Door de klimaatverandering kan de ontginning daarvan haalbaarder en vooral goedkoper worden. De mijnbouw zorgt momenteel voor amper een half procent van de werkgelegenheid, maar daar zou dus wel eens verandering in kunnen komen.

Statuut

Deens eiland? Deense deelstaat? Groenland is inderdaad een onderdeel van het Koninkrijk Denemarken, maar heeft als een van de drie Deense deelstaten (nummer drie zijn de Faeröer) verregaande autonomie. Het eiland behoort dan ook niet tot de Europese Unie, en ook niet tot de Schengenzone.

Overigens krijgt Groenland wel jaarlijks steun uit de EU-begroting, net zoals dat geldt voor de Franse en Nederlandse overzeese gebieden, die ook niet per definitie tot de EU behoren (denk bv. aan de Nederlandse gebieden in de Caraïben). Voor al deze gebieden samen gaat het om ‘maar’ 70 miljoen euro per jaar.

Over defensie, buitenlandse zaken, justitie en monetair beleid beslist Denemarken, over al de rest gaat het Groenlandse parlement (de Inatsisartut), dat 31 verkozen leden telt. Bij de verkiezingen van 2025 gingen de linkse partijen onderuit. De (liberale) democraten zijn de grootse formatie met tien zetels. Die partij heeft over Groenlandse onafhankelijkheid een gematigd standpunt, maar het tweede machtsblok, de centrumpartij met acht zetels, pleit wel voor volledige onafhankelijkheid.

NAVO

Niet onbelangrijk: het NAVO-verdrag is wél onverkort van toepassing voor Groenland. Denemarken is stichtend lid van de alliantie. In 1951 tekende het koninkrijk een militair verdrag met de Verenigde Staten, waardoor de Amerikanen basissen konden bouwen op Groenland.

In de praktijk was het pacifistische Kopenhagen best tevreden dat de Amerikanen de verdediging van het eiland op zich namen. Zoals andere Europese landen heeft Denemarken de laatste decennia zijn leger eerder verwaarloosd. Pas de voorbije jaren is een stevige inhaaloperatie gestart, waardoor het land nu aan de 2-procentnorm van de NAVO voldoet. Ook voor Groenland zijn de militaire uitgaven gevoelig gestegen onder de regering van Mette Frederiksen.

Een beetje geschiedenis…

Noorse Vikings onder leiding van Erik de Rode hadden zich in de late tiende eeuw in Groenland gevestigd, maar die Noorse aanwezigheid was verdwenen tegen ca. 1500. Vanaf de 15de eeuw settelden de Thule zich op het eiland — de voorouders van de huidige Inuit.

In 1721 opende de Deen Hans Egede een lutheraanse missie op Groenland, waarna het eiland een Deense kolonie werd. Een goede tweehonderd jaar later, in de zomer van 1931, bezetten Noorse pelsjagers het oostelijk deel van het eiland, met als argument dat hun Vikings er eerst waren. Bovendien, redeneerden zij, had Kopenhagen dat deel van de kolonie nooit enige concrete aandacht gegeven. Denemarken bracht de zaak voor het Internationaal Gerechtshof in Den Haag en kreeg over de hele lijn gelijk: Groenland was Deens. Een juridische uitspraak die ook vandaag nog geldig is.

An offer they did refuse

De Noorse pelsjagers in 1931 hadden een punt: Denemarken heeft lang weinig aandacht besteed aan Groenland en Groenlanders werden als tweederangsburgers beschouwd. Dat is pas veranderd met de huidige Deense regering. Als gevolg van, jawel, de openlijke interesse van Donald Trump.

In 1917 kochten de Verenigde Staten de Maagdeneilanden voor 25 miljoen dollar van, jawel, Denemarken. Tijdens de Tweede Wereldoorlog namen de Britten Groenland en IJsland over, in juni 1940, van het bezette Denemarken. In 1941 namen de Amerikanen de controle over van de Britten. Niet onlogisch, aangezien ook toen al de ligging van beide eilanden hen tot een geopolitieke troef maakte.

In 1944 organiseerde de Amerikaanse president Harry Truman een referendum op IJsland: de bevolking koos er voor volledige onafhankelijkheid. De Groenlanders kregen geen referendum: Truman bood aan het eiland van Denemarken te kopen voor 100 miljoen dollar. Kopenhagen zei neen.

Tachtig jaar later is de Amerikaanse interesse terug, al heeft Trump tot nu toe nog niet over een prijs gesproken. Maar wat als de Amerikaanse president de Groenlanders het Amerikaanse staatsburgerschap aanbiedt en er misschien nog enkele tienduizenden dollars cash per inwoner aan toevoegt? Trump is een zakenman die de taal van geld kent…

Deense politiek

In oktober zijn er parlementsverkiezingen in Denemarken. Volgens de laatste peilingen houdt de liberale Venstre-partij van vicepremier Troels Lund Poulsen min of meer stand, maar de twee andere coalitiepartners krijgen klappen: de sociaaldemocraten van premier Mette Frederiksen zakken van 27,5 procent naar 18,9 procent, en het liberale Moderaterne van vicepremier Lars Løkke Rasmussen gaat helemaal onderuit, van 9,2 procent naar 2,8 procent.

Daardoor heeft de huidige regering nog weinig toekomst en is de cohesie in deze paarse ploeg compleet zoek. De winst gaat naar de rechtse partijen en naar GroenLinks. De vorming van een nieuwe Deense regering wordt een opdracht à la belge. Eens die er is — hoe ze er ook uitziet — krijgt ze meteen het Groenlandse hoofdpijndossier op tafel.

Obstakels voor een verhuis

Tot vandaag gaat men ervan uit dat als Groenland de volledige onafhankelijkheid wil, dat moet bevestigd worden door én een lokaal referendum én door het Deense parlement, het Folketing. Maar wat moet er gebeuren om het eiland naar de Verenigde Staten te ‘verhuizen’? Dan moeten niet alleen het Folketing, maar ook het Amerikaanse Congres zich akkoord verklaren. Of de Amerikaanse volksvertegenwoordigers zich zomaar achter een integratie van Groenland zouden scharen, is absoluut niet zeker.

Bovendien willen de traditie en het democratisch fatsoen dat de Groenlanders zich positief uitspreken voor een eventuele verhuis. Dan moet er dus een referendum komen, maar wie gaat dat organiseren?

De Denen hebben ook de bijna honderd jaar oude beslissing van het Internationaal Gerechtshof aan hun zijde, maar maakt dat enige indruk op Trump?

Bovendien is Groenland geen deel van de EU maar wel van de NAVO, waardoor de discussie vooral zal moeten gevoerd worden binnen dat westerse militaire bondgenootschap… Het was dan ook erg opvallend dat na de meest recente uitspraken van Trump alleen Finland, Noorwegen en Zweden openlijk en fors Denemarken steunden. In andere Europese hoofdsteden was de toon stukken genuanceerder. Zijn er Europese landen die bereid zijn troepen naar Groenland te sturen om de Denen gerust te stellen? Of moet Mark Rutte gaan bemiddelen?