Lidstaten vegen idee versnelde EU-toetreding voor Oekraïne van tafel

Het idee om het fel geplaagde Oekraïne via een uitzonderingsprocedure versneld te laten toetreden tot de Europese Unie lijkt volledig van de baan. De voorbije weken circuleerde er een voorstel van de Europese Commissie in die zin, maar Politico bericht nu dat een aantal belangrijke EU-lidstaten het voorstel hebben afgeschoten.

‘Omgekeerde uitbreiding’: die nogal duistere term was de voorbije weken talk of the town in de Europese bubbel in Brussel én in Kiev. Het concept kwam uit de koker van de Europese Commissie, en kwam er in praktijk op neer dat Oekraïne eventueel zelfs al volgend jaar zou kunnen toetreden tot de EU.

De lidstaten kwamen vier jaar geleden al overeen om Oekraïne te erkennen als kandidaat-lid, maar veel meer dan een unanieme formele toezegging was dat niet. Eind 2023 besloten zowel de Commissie als de Europese Raad om de toetredingsonderhandelingen ook echt op te starten, maar ook dat betekent doorgaans nog niet veel. Met Turkije bijvoorbeeld slepen die onderhandelingen nu al meer dan twintig jaar aan. Ook met Balkanlanden zoals Montenegro of Servië onderhandelt de EU intussen al ruim tien jaar. Dat heeft alles te maken met het zogenaamde ‘EU-acquis’: een ellenlange en uitermate gedetailleerde lijst van voorwaarden en hervormingen waaraan kandidaat-lidstaten moeten voldoen voor ze effectief lid kunnen worden van de EU.

Sterk politiek signaal

Het stond in de sterren geschreven dat die onderhandelingen ook met Oekraïne – een land met onder meer een bijzonder belangrijke landbouwsector en een notoir corruptieprobleem – bijzonder lang zouden kunnen aanslepen. Maar vanuit de vaststelling dat Rusland voorlopig niet geneigd lijkt om de gruwelijke oorlog met Oekraïne stop te zetten, groeide de voorbije maanden in EU-cenakels het idee om de Oekraïners al veel sneller uitzicht te geven op het EU-lidmaatschap.

Hierdoor zou het land verder – en wellicht ook definitief – van Moskou kunnen worden losgeweekt. De Europese Commissie hoopte bovendien dat zo’n versneld EU-lidmaatschap voor president Zelensky ook als glijmiddel zou kunnen fungeren voor een eventueel vredesakkoord met Rusland. Daarin zouden dan wellicht ook territoriale toegevingen op tafel moeten komen die Zelensky voorlopig niet verkocht krijgt aan zijn bevolking.

Kunstgreep

In dat scenario zou Kiev mogelijk al volgend jaar lid kunnen worden, zonder aan de bijzonder lastige voorwaarden voor die toetreding te voldoen. Het land zou dan de nodige tijd en ruimte krijgen om de vereiste hervormingen van zijn instellingen, de rechterlijke macht en het politieke systeem – die zeker in de huidige oorlogscontext niet bepaald evident zijn – op eigen tempo door te voeren. Voor de EU zou deze kunstgreep dan weer een garantie zijn dat Oekraïne – een gigantisch land met bijna 40 miljoen inwoners – politiek definitief bij Europa verankerd raakt.

Politico schrijft nu, op gezag van een aantal hoge EU-diplomaten, dat de Oekraïense hoop op zo’n versnelde toetreding eerder deze week definitief de bodem werd ingeslagen. Tijdens een diner met de kabinetschef van Ursula von der Leyen lieten een aantal EU-ambassadeurs van enkele grote lidstaten duidelijk verstaan dat hun land zo’n voorkeursbehandeling van Oekraïne via een ‘omgekeerde uitbreiding’ niet ziet zitten.

Geloofwaardigheid

Dat een aantal grote lidstaten, waaronder Frankrijk en Duitsland, de plannen van Von der Leyen nu openlijk afschieten, is niet zo verbazingwekkend. In de eerste plaats openen ze liever niet de doos van Pandora. Hoe krijg je het dan immers nog uitgelegd dat andere kandidaat-lidstaten jarenlang moeten wachten en door een vaak zeer lastig hervormingsproces moeten, terwijl Oekraïne meteen zou kunnen toetreden?

Dat zou bij die landen ook de overtuiging voeden dat geopolitieke overwegingen blijkbaar zwaarder doorwegen dan het EU-acquis waar Europa zelf al jarenlang mee schermt. Met andere woorden: voor de geloofwaardigheid van de EU zelf zou een versneld lidmaatschap van Oekraïne een regelrechte ramp zijn.

Ontwrichtende gevolgen

Daarnaast leeft de vrees, al wordt dat uiteraard niet echt hardop gezegd, dat Oekraïne na zo’n toetreding weleens veel minder haast zou kunnen gaan maken met de strijd tegen de endemische corruptie in het land. Er is ook nog de factor Hongarije: Viktor Orbán – die voorlopig ook nog een omvangrijk financieel hulppakket voor Oekraïne blokkeert – zal nooit instemmen met zo’n uitzonderingsprocedure.

Last but not least leeft er binnen heel wat EU-lidstaten natuurlijk ook een onuitgesproken vrees voor de economische en sociale gevolgen van een Oekraïense toetreding. Die zouden hoe dan ook ontwrichtend zijn. Officieel zal geen enkele Europese leider dat erkennen, maar achter de schermen wordt wel degelijk gevreesd voor de mogelijke electorale impact daarvan.