Macht bedreigt de vrijheid

In de jaarlijkse democratie-index van de Economist Intelligence Unit klom België in 2024 twee plaatsen omhoog: van 36 naar 34. Toch bleven we geklasseerd als ‘gebrekkige democratie’. Daar zal waarschijnlijk weinig verandering in komen wanneer het rapport van 2025 verschijnt.

Sterker nog: de gebeurtenissen in september alleen al waren genoeg om de positie van ons land opnieuw te doen kelderen. Onze politiek toonde zich van haar lelijkste kant en de vrijheid van meningsuiting werd plots een fait divers.

‘Linkse’ cultuur

De rel rond de Israëlische dirigent maakte duidelijk hoe fragiel die ‘democratische’ waarden óók bij ons zijn. Politieke inmenging in culturele beslissingen is niet nieuw en wordt helaas door zowel links als rechts ingezet. Instellingen worden onder druk gezet om te annuleren of hun programmatie aan te passen, met vaak de ‘subtiele’ dreiging van subsidieverlies als stok achter de deur.

Dat is een rechtstaat onwaardig én zet de sector klem. Het versterkt de framing dat cultuur ‘links’ is, waardoor instellingen onterecht in het defensief worden geduwd. Het publiek ziet alleen de annulering, niet de politieke druk, en de sector krijgt de volle lading van de maatschappelijke verontwaardiging over zich heen. Zo keldert het vertrouwen en wordt polarisering verder aangewakkerd.

Want de grootste bedreiging voor vrijheid in welke vorm dan ook komt niet van links of rechts, maar van macht. Macht die verslavend is. Macht die onvermijdelijk corrumpeert.

Rode lijnen

Diezelfde logica zien we ook buiten de cultuursector. Wanneer rectoren zelf rode lijnen trekken over welke stemmen of standpunten al dan niet aanvaardbaar zijn op de campus, dreigt de academische vrijheid in het gedrang te komen. Universiteiten zouden net plekken moeten zijn waar botsende meningen ruimte krijgen. Door te filteren wie mag spreken, speel je in de kaart van zij die roepen dat de ‘woke-cultuur’ de vrije meningsuiting overneemt. Je bevestigt opníeuw hun frame in plaats van het te weerleggen.

Terug naar de dirigent. Stel dat de man wél sympathieën zou koesteren voor zijn regime: denken we nu echt dat we hem door hem te bannen niet dichter in de armen van dat regime drijven? Het is dezelfde fout die we ook maakten (en blijven maken) met de Russen. Het werkt contraproductief en effent het pad naar een samenleving waar alleen nog ‘politiek correcte’ meningen een podium krijgen. Bovendien is zo’n verklaring – wanneer afgedwongen en dus niet oprecht – niets meer dan iets om ons eigen geweten mee te sussen.

Ethische zuiverheid

We moeten ons durven de vraag stellen: willen we écht een gedachtenpolitie invoeren? Waarbij ethische zuiverheid wordt afgemeten aan het kompas van de zittende regering? Dat is namelijk de richting waar we naartoe gaan. Schuldig tot het tegendeel bewezen is. Niet op juridische, maar op morele gronden — zoals we dat ook in de Verenigde Staten soms zien.

Want nu we het toch over het land hebben dat zich al eens genoodzaakt voelt elders democratie en vrede te gaan installeren: ook in de Verenigde Staten neemt de overheidsinmenging almaar grovere proporties aan en wordt de persvrijheid aan banden gelegd – ironisch genoeg vaak onder het mom van het beschermen van de democratische principes.

Een wrange reactie op de moord op iemand die precies dáárom vermoord werd: omwille van zijn vrije meningsuiting. Des te cynischer wanneer het gaat om een president die zijn eigen socialemediakanaal oprichtte uit protest tegen ‘censuur’ op X en Facebook.

De essentie is en blijft dezelfde: de grootste bedreiging voor de vrijheid komt niet van een ideologie, maar van macht. Net daarom bestaat de scheiding der machten: om te vermijden dat één groep gaat bepalen welke stemmen mogen klinken en welke niet. Alleen worden die muren tussen de scheiding der machten bijzonder wankel wanneer beleidsmakers hun achterban enkel en alleen oproepen er belang aan te hechten wanneer het in hun kraam past.

Nieuwe norm

Hier ligt een fundamenteel belangrijke opdracht voor de vierde macht, die de verantwoordelijkheid draagt om die scheiding zo krachtig mogelijk te bewaken en zich te verzetten tegen politieke druk – van welke aard of kant die ook komt.

Want telkens we dat accepteren, verlagen we opnieuw de drempel voor de volgende inmenging. Wat vandaag wordt verdedigd als een uitzondering, kan morgen de nieuwe norm worden. En dan is het nog maar een kleine stap naar een samenleving waarin alleen nog de ‘juiste’ meningen een podium krijgen en afwijkende stemmen worden uitgesloten.

Juist daarom moeten we waakzaam blijven. Niet alleen tegenover de overheid, maar ook tegenover onszelf. Het is gemakkelijk om verontwaardigd te zijn wanneer de ‘andere kant’ de democratische spelregels schendt, maar te zwijgen wanneer onze eigen kant hetzelfde doet. Echte geloofwaardigheid vraagt dat je dezelfde principes toepast, ook wanneer het politiek lastig lijkt. Dat je kritiek geeft op je eigen kamp, en je uitspreekt tegen willekeur. Ook wanneer die in jouw voordeel lijkt te werken.

Laten we nooit vergeten dat de grootste tegenstander van polarisering consequentie is, en die begint bij jezelf.