Populisme ten koste van de rechtstaat

April bracht dit jaar meer dan paaseitjes en zonovergoten dagen. Het fameuze Paasakkoord werd beklonken en opnieuw sneuvelde een hitterecord, maar wat me het meest beroerde was iets heel anders: het vonnis in een verkrachtingszaak dat een golf van publieke verontwaardiging met zich meebracht.

Begrijpelijk? Zeker, op basis van de clickbaittitels toch. Maar wat vooral bleef hangen was het falen van zij die geacht worden net dán het hoofd koel te houden door uit te leggen en te nuanceren: onze beleidsmakers, de media en Justitie. Problematisch? Zeer zeker, en ergens zelfs verrassend. Ik meen me namelijk te herinneren hoe velen na de zaak-Reuzegom zwoeren tot meer nuance en transparantie. Al lijkt de les even snel vergeten als de belofte.

Favoriete influencers

Seksueel geweld raakt aan onze fundamenten. In die zin waren de eerste emotionele reacties van burgers begrijpelijk. Maar wat daarna volgde — grotendeels gebaseerd op krantenkoppen — was ronduit onaanvaardbaar.

Beleidsmakers voelden zich geroepen om via sociale media hun verontwaardiging te delen. Vlaanderens favoriete influencers zagen in het onderwerp tegelijkertijd vooral een kans op een video die viraal gaat. Of ze het vonnis hadden gelezen? Uiteraard niet. Of ze de publieke verontwaardiging voedden met performatief maatschappelijk engagement dat vooral clicks en likes opleverde? Absoluut. Het resultaat? Opnieuw een luide roep om zwaardere straffen, het publiekelijk aan de schandpaal nagelen van de dader en een verder afbrokkelend vertrouwen in ons gerechtelijke apparaat.

Influencers kunnen er misschien voor kiezen hun maatschappelijke verantwoordelijkheid naast zich neer te leggen, dat geldt niet voor beleidsmakers. Wie aan het hoofd staat van de wetgevende macht, wordt geacht te weten dat het niet zijn taak is vonnissen te bekritiseren of te sturen — laat staan politiek te recupereren. Dat is de essentie van de scheiding der machten: dat justitie onafhankelijk kan oordelen, vrij van politieke druk of woede in de Dorpsstraat. Want zodra een rechter zijn oordeel daardoor laat beïnvloeden, verliest hij zijn onafhankelijkheid. Daarmee verliest de samenleving haar rechtvaardigheid.

Essentiële nuance

Laat me duidelijk zijn: het leed van slachtoffers van seksueel geweld mag nooit gebagatelliseerd worden. De impact is verwoestend, dat erkennen ook de rechters in dit specifieke dossier. De dader is bovendien schuldig bevonden — iets wat in veel gelijkaardige dossiers helaas niet altijd lukt.

De keuze voor de opschorting is bovendien geen vrijgeleide. Het is een juridisch instrument dat moet voorkomen dat jonge daders zonder eerdere veroordelingen en met schuldbesef door een celstraf uit het maatschappelijke leven gekatapulteerd worden. Want ja, ook re-integratie is naast boetedoening en vergelding een essentieel onderdeel van de strafuitvoering. Een moeilijke balans, maar wél een die de wet toelaat en waarvoor de rechter rekening houdt met veel meer dan wat in een socialemediapost past.

Het is precies daar dat nuance essentieel wordt. De luidste roepers zijn zelden gehinderd door al te veel dossierkennis. En wanneer politici of bekende influencers een uitspraak gebruiken om hun eigen punt te maken — zonder context en zonder kennis van de motivering — ondermijnen ze niet alleen dat specifieke vonnis, maar ook het vertrouwen in het hele systeem.

Transparante justitie

Met populisme als resultaat. Populisme dat men had kunnen voorkomen door transparantere communicatie vanuit Justitie zelf. Want als je als rechter een opschorting toekent in een verkrachtingszaak, dan moet je beseffen dat dat vonnis zonder verstaanbare duiding onbegrijpelijk overkomt bij het brede publiek. Rechters spreken in naam van het volk, dus is het ook hun taak ervoor te zorgen dat dat volk begrijpt wat er gezegd wordt. Transparantie is allesbehalve een bedreiging voor de onafhankelijkheid van Justitie, het is juist een noodzakelijke voorwaarde voor haar legitimiteit.

Als we dan toch oprecht verontwaardigd willen zijn over Justitie, laat het dan hierover gaan: waarom duurde het zeven maanden vooraleer de verdachte verhoord werd? Waarom moeten slachtoffers maanden tot jaren wachten op duidelijkheid? Waarom blijven onze rechtbanken kreunen onder achterstanden die ons rechtssysteem volledig ondergraven? Dáár zit de structurele fout. Een fout die voortkomt uit jarenlange onderfinanciering, onderbemanning en politieke desinteresse.

Dát verdient onze collectieve woede. Niet het feit dat een rechter, binnen de grenzen van de wet en op basis van een volledig dossier, een gemotiveerd vonnis uitspreekt.

Magistrale pokerchip

Nu, draagvlak vinden bij de maatschappij wordt voor Justitie natuurlijk een moeilijkere opdracht wanneer een hoop magistraten plots beslist de veiligheid van gevangenispersoneel en gedetineerden als pokerchip te gebruiken in de veronderstelling zo vrijgesteld te kunnen worden van noodzakelijke hervormingen.

Onvrede uiten in een democratie moet een evidentie zijn, maar het zou deze groep mensen sieren om zich bewust te zijn van het uitzonderlijk, buitenproportioneel drukkingswapen dat zij als beroepscategorie in handen hebben. Het precedent dat de spoorvakbonden scheppen door al maanden aan een stuk te staken, is er allerminst een om een voorbeeld aan te nemen. En hoewel het departement Justitie recht van klagen heeft, gaan de middelen hier compleet voorbij aan het doel.

Maar het punt dat ik probeer te maken is hoe snel publieke opinie, politieke profilering en massale verontwaardiging het overnemen van zorgvuldige analyse. Maar rechtspraak vraagt iets anders: afstand, dossierkennis en respect voor het proces. Niet elke uitspraak is een fout, niet elke rechter een vijand van het gezonde verstand.

Wie de scheiding der machten ernstig neemt – en dat zou iedere politicus, journalist en influencer moeten doen — weet dat recht niet gestuurd mag worden door de waan van de dag. En wie zich publiekelijk uitspreekt over een vonnis, doet dat bij voorkeur met kennis van zaken of helemaal niet. Want rechters oordelen in stilte, op basis van feiten, niet van likes. Het minste wat we hen verschuldigd zijn, is de sereniteit en ruimte om dat te blijven doen.