Rationeel geloven in mirakels

Het mirakelgeloof van christenen lijkt voor velen absurd en dom. Maar voor wie mirakels in de context van een atheïstische computersimulatietheorie plaatst, krijgt het ineens betekenis. Is de kloof tussen geloof en ongeloof dan toch niet zo diep?

‘De schemerzone tussen geloof en ongeloof was voor hem ondraaglijk’, schreef Rik Torfs onlangs op Doorbraak over de tweestrijd van Etienne Vermeersch met religie. De filosoof vond het christendom irrationeel en onverenigbaar met het wetenschappelijk denken, vooral vanwege de centrale rol van mirakels, zoals de herrijzenis van Jezus. Vele mensen denken hetzelfde. Zijn mirakels gewoon onwetenschappelijke onzin?

Verrijzenis

Toch laat ook de atheïstische simulatiehypothese mirakelgeloof toe: het universum is dan een computersimulatie van een hogere beschaving, en de simulator kan ingrijpen, zoals elke PlayStation-speler dat doet in zijn videospel. Zoals God in het universum ingrijpt? Daarnaast heeft het christelijke mirakelgeloof een sterke filosofische onderbouwing die zelfs zingeving biedt.

Met Pasen vieren christenen het mirakel van Jezus’ verrijzenis. Toch gelooft een groot deel van de West-Europese christenen daar niet meer in, simpelweg omdat ze mirakels afwijzen. Die tijdgeest ken ik goed: niet zo lang geleden geloofde ik er ook niet in. Mirakelgeloof leek me een teken van domheid, een geloof in sprookjes dat de deur openzet voor de grootste wetenschappelijke onzin. Tot ik ontdekte dat grote wetenschappers als Newton, Galileo en Heisenberg er wél in geloofden. Dát vond ik al een mirakel! Misschien, dacht ik, is mirakelgeloof toch rationeel? En zo bewandelde ik het omgekeerde pad van professor Vermeersch.

(On)wetenschappelijke mirakels

Bij mijn bekering dacht ik er nog niet veel over na: God kan alles, dus ook mirakels. Tot ik ‘Miracles’ van de christelijke schrijver C.S. Lewis las.

Voor Lewis zijn mirakels geen irrationele inbreuken op natuurwetten, maar passen ze binnen een groter, bovennatuurlijk kader. God schiep de natuur en haar wetten, dus heeft Hij ook de macht om in te grijpen. Maar niet willekeurig: elk mirakel heeft betekenis. Met Jezus’ opstanding wilde Hij volgens christenen een diepe boodschap verkondigen: zijn goddelijke natuur en Zijn eeuwige triomf over de almacht van de dood. Over dat mirakel schreef ik al in ‘Rationeel geloven in Jezus’.

Het klopt, het wetenschappelijke wereldbeeld houdt in dat bijvoorbeeld de lichtsnelheid altijd de natuurwetten volgt. Als mirakels voortdurend plaatsvonden, verdwijnt dat principe. Stel je voor dat een wetenschapper tijdens een mirakel de lichtsnelheid meet en daardoor een afwijkend resultaat krijgt? Mirakels zijn uiterst zeldzaam – Jezus verrijst tenslotte niet dagelijks. Bovendien vinden ze nauwelijks plaats bij strakke, droge experimenten, maar juist tijdens betekenisvolle gebeurtenissen.

Neem nu de oerknal: we hebben er geen duidelijke wetenschappelijke verklaring voor en zullen die waarschijnlijk nooit vinden. Zo’n unieke, betekenisvolle en onverklaarbare gebeurtenis is een uitstekende kandidaat om als mirakel bestempeld te worden: een hogere macht creëerde iets uit niets zodat er later intelligente wezens kunnen leven. Een hogere beschaving of de allerhoogste God?

God spelen in Minecraft?

Onlangs speelden mijn dochters Minecraft en toen daagde me iets. De voorgeprogrammeerde Minecraftmannetjes en -diertjes gedragen zich voorspelbaar, volgens de regels van het computerspel. Alleen de avatars van mijn dochters wijken daarvan af: zij kunnen zelf bijvoorbeeld diertjes creëren.

Als de mannetjes zich enigszins bewust waren van hun handelen, zouden ze merken dat die avatars zich niet aan de ‘Minecraftnatuurwetten’ houden – in hun buurt gebeurden voortdurend wat we ‘Minecraftmirakels’ zouden kunnen noemen. Maar wat vanuit het perspectief van de mannetjes mirakels waren, bracht mijn dochters juist de meeste betekenis: spelplezier. Net zoals voor God de mensen in het universum betekenis hebben. Let op dat ook de ‘Minecraftnatuurwetten’ door mensen zijn ontworpen, waardoor de mannetjes iets kunnen leren over onze rationaliteit: wij zijn voor hen de hogere beschaving.

Een Minecraftmannetje ervaart tijd heel anders dan wij: hij merkt niets wanneer mijn dochters dagenlang pauzeren. Analoog staat God buiten de tijd van ons universum, en wij begrijpen weinig van Zijn tijdsverloop. Bovendien hebben de mannetjes geen direct contact met mijn dochters: als ze iets willen weten, moeten ze de ‘Minecraftmirakels’ van hun avatars bestuderen. Zo ontdekken ze bijvoorbeeld dat mijn jongste dochter dol is op honden en mijn oudste op padden en vreemde architectuur, maar niet dat ik hun vader ben.

Mirakels schetsen dus een heel persoonlijk, maar beperkt beeld van de hogere wereld. Ze wijzen op een betekenis: mijn dochters houden van hun Minecraftdieren en, volgens christenen, houdt God van ons.

Simulatiehypothese

Sommige filosofen, zoals Nick Bostrom, onderzoeken de hypothese dat ons universum een geavanceerde computersimulatie is, gecreëerd door een hoogontwikkelde beschaving buiten ons universum – de simulatiehypothese. Het werkt ongeveer als Minecraft, maar dan ongelooflijk veel complexer: zo gedetailleerd dat wij niet doorhebben in een simulatie te leven. Een God zou daar dan geen rol in moeten spelen.

Filosoof David Chalmers stelt dat entiteiten in ons universum – zoals sommige mensen – mogelijk ‘avatars’ zijn van simulatoren uit de hoogontwikkelde beschaving. Die avatars kunnen dan wonderen verrichten. Dat roept een intrigerende parallel op met Jezus, die je zou kunnen zien als een soort avatar van God.

Maar wie schiep de geavanceerde beschaving die ons creëerde? Zoals ik al verdedigde in ‘Rationeel geloven in God’, beantwoordt alvast de Godshypothese die vraag: God is niet geschapen, want Hij is de voorwaarde van alles. Zo ziet een gelovige het toch.

Plausibel mirakelgeloof

Het atheïstische, wetenschappelijke wereldbeeld biedt geen ruimte voor betekenis – alles is toeval. Het wijst mirakels categorisch af en kijkt met medelijden naar hen die dat niet doen. Tegelijkertijd beschouwen vele atheïsten de simulatiehypothese als plausibel, terwijl die juist de essentie van mirakels, zonder God dus, mogelijk maakt.

Zo hebben ze de kans te erkennen dat mirakels denkbaar zijn zonder verwijzing naar God. Zelfs atheïsten kunnen diepere kennis van het bestaan verwerven door inzicht in mirakels. Daarnaast vormt het een intrigerende parallel met de Godshypothese, wat helpt de rationaliteit achter godsgeloof beter te bevatten. En net als binnen de simulatiehypothese, kunnen natuurwetten ook binnen de Godhypothese vlot bestaan.

Met deze tekst zal niemand plotseling in mirakels gaan geloven, dat besef ik goed. Maar misschien appreciëren sommige lezers de mirakelhypothese nu iets beter.