Spreken of breken: de waarheid over Elise Nahon

Alice Nahon – de dichteres van ‘’t Is goed in’t eigen hert te kijken, nog even vóór het slapen gaan’ – was niet de enige van haar familie die faam verwierf.

Haar jongere broer Vital was tijdens de Tweede Wereldoorlog actief in het verzet, net als zijn vrouw Elise Hofkens. In 1937, toen zij Vital leerde kennen, was Alice al vier jaar dood, maar de schrijfster was nog altijd immens populair in Vlaanderen en zou dat nog een aantal decennia blijven.

Vanwege de naamsgelijkenis werd Elise wel eens met haar verward. Dat was ook zo toen ze in 1942 enkele weken na haar man door de Gestapo werd opgepakt. Vermoedelijk na foltering verraadde ze een aantal verzetslui en ging ze — al dan niet gedwongen — een relatie aan met de corrupte Duitse officier Wilhelm von Hören. Omdat ze te veel over zijn louche zaakjes wist, ruimde hij haar begin 1944 met enkele handlangers uit de weg.

Een Duitse rechtbank veroordeelde Von Hören tot de doodstraf, maar die werd niet uitgevoerd. Na de oorlog kreeg hij van de Belgische krijgsraad dezelfde straf, die later werd omgezet in een levenslange gevangenisstraf.

Literaire non-fictie?

Marlies van Bouwel probeert in Spreken of breken de waarheid over Elise Nahon te weten te komen. Haar eerder impliciet geformuleerde stelling is dat Nahons verraad in de geschiedschrijving van het Belgische verzet te sterk is uitvergroot en dat ze meer slachtoffer was dan dader.

De methode die ze daarvoor hanteert is een ongelukkige combinatie van onderzoek en zuivere fictie: Van Bouwel vertelt het verhaal grotendeels vanuit het standpunt van Elise in de ik-vorm.

Hier en daar last ze wel interessante stukjes met objectievere informatie in, maar dat maakt van dit boek geen ‘literaire non-fictie’ zoals het omslag vermeldt. Het resultaat van haar ‘onderzoek’ is daardoor weinig overtuigend.

Vrouwelijk standpunt

Voor het feit dat Elise onder zware fysieke en mentale druk uit wanhoop verraad pleegde, zal iedereen begrip kunnen opbrengen. Anderzijds zijn er ook voorbeelden van verzetslui die in dezelfde omstandigheden niets loslieten.

De relatie die Nahon daarna met Van Hören aanging, pleit evenmin in haar voordeel. Dat ze niet vrijwillig zijn minnares werd, is maar een veronderstelling van Van Bouwel, waarop bijna haar hele verhaal steunt. De waarheid heeft haar rechten en die wordt hier door het vermengen van feit en fictie niet echt gediend.

Van Bouwels verdienste is dat ze de ervaringen van een verzetsstrijdster vanuit een vrouwelijk perspectief belicht. Haar pleidooi ter verdediging van Elise Nahon is gedurfd en biedt — toegegeven — aangename en boeiende lectuur.