De tragiek van een ouder: Joan Didions Notes to John

Vanop de kaft van haar nieuwe, postuum verschenen boek kijkt een zichtbaar ouder geworden Joan Didion de lezer ietwat uitdagend toe. Ze is in de werkkamer van haar appartement in New York, omgeven door de spullen die ze in de laatste decennia van haar lange schrijverscarrière nodig had: papier, een scherm, een printer. Ze houdt de armen gekruist. Haar blik lijkt zelfzeker, op het arrogante af. Haar priemende ogen lijken te zeggen wat veel New Yorkers maar wat graag willen uitstralen: ‘Heb ik iets van je aan?’

In ‘Notes to John’ is van die zelfzekerheid nochtans weinig te bespeuren. Didions boek is het door twijfel en onvermogen gedomineerd verslag van een reeks gesprekken die ze in de eerste jaren van deze eeuw voerde met haar therapeut, de gereputeerde Amerikaanse psychiater Roger MacKinnon. Ze waren generatiegenoten: de psychiater was zeven jaar ouder dan de in 1934 geboren schrijfster.

Aanleiding was de vraag van een collega van MacKinnon die Didions dochter Quintana behandelde voor een depressie die samenging met een zware alcoholverslaving. Die vermoedde dat de toestand van Quintana mee bepaald werd door haar complexe verhouding tot haar ouders. Om die beter te kunnen inschatten, stelde hij voor dat Quintana’s moeder ook in analyse zou gaan.

Archief

Notes to John is een boek waarvan niet meteen duidelijk is waarom het zo nodig op de markt moest komen. Het manuscript (een bundel ongenummerde pagina’s die samen in een map op de werktafel van de schrijfster zijn gevonden) maakt deel uit van Didions archief, dat wordt bewaard in de openbare bibliotheek van New York en wordt beheerd door de kinderen van haar overleden broer.

Zelf overleed de schrijfster kort voor Kerstdag 2021, na een uitermate productief leven dat haar tot een van de iconen van de naoorlogse Amerikaanse literatuur maakte. Dat Didions verzameld werk een paar jaar geleden verscheen in de prestigieuze ‘Library of America’-reeks zegt alles. Het gaat om drie goed gevulde volumes met een paar romans, maar vooral ook journalistiek en essayistisch werk dat van de schrijfster tussen 1970 en 1990 dé verslaggeefster van het politieke en culturele leven in de Verenigde Staten maakte.

John Gregory Dunne

De John uit de titel is de echtgenoot van de schrijfster, John Gregory Dunne. Die schreef ook, maar veel minder goed dan zijn echtgenote. Samen schreven Didion en Dunne een aantal filmscenario’s, onder meer voor ‘A Star is Born’, de kaskraker uit 1976 met Barbara Streisand.

Het meest bekend is Dunne door het boek dat Didion schreef naar aanleiding van zijn plotse dood in 2003: ‘The Year of Magical Thinking’, een klassieker in het genre van de rouwliteratuur. Het verslag van Didions rouw bood lezers over de hele wereld troost. Ze voelden zich minder alleen.

Grief memoir

Het is erg onwaarschijnlijk dat Didion haar notities geschikt vond voor publicatie. Daarvoor zijn de teksten te weinig bewerkt, te persoonlijk ook. Bovendien gaan ze over een deel van Didions leven dat al centraal stond in haar tweede ‘Grief memoir’ die ze zes jaar na The Year of Magical Thinking publiceerde.

In ‘Blue Nights’ gaat het over de dood van haar dochter Quintana. Die stierf in 2005, op haar 39ste, twee jaar na haar vader. Blue Nights behandelt veel van het materiaal dat in Notes to John voorkomt: Didions last met ouder worden, de twijfel over haar moederschap, de lastige combinatie van het opvoeden van een kind en het uitbouwen van een carrière. Quintana was hun enig kind. Dunne en Didion adopteerden haar bij haar geboorte.

Ongefilterd

Wat Notes to John fundamenteel anders maakt dan de twee eerdere memoires, is het gebrek aan afstand. De notities zijn verslagen die Didion meteen moet hebben gemaakt na de gesprekken met haar psychiater. De verslagen zijn bedoeld voor haar man, die steevast met ‘you’ wordt aangesproken. Ze geven weer wat er gezegd werd, ongefilterd.

Hier en daar zorgt dat voor repetitieve lectuur (het therapeutische traject vraagt nu eenmaal veel herhaling), maar ook voor ongemakkelijke directheid. Quintana is een depressieve dronkenlap en de moeder voelt zich naast onmachtig ook schuldig. Didion kan weinig doen, maakt de psychiater haar hardnekkig duidelijk. Het probleem van Quintana is dat ze anderen haar beslissingen laat nemen en dat daarna die anderen kwalijk neemt.

Buitenstaander

Naarmate de gesprekken vorderen, daagt het Didion dat haar dochter zich binnen het gezin altijd een buitenstaander heeft gevoeld. Niet alleen omdat Didion en haar man zich doorgaans als één persoon gedroegen, maar ook omdat ze in hun leven sterk gefocust waren op hun werk.

Er moesten stukken worden geschreven voor de vele bladen waar de twee voor werkten, er moesten filmscènes worden bedacht, reizen worden gemaakt die tot weer nieuw werk moesten leiden, feestjes worden gehouden waarop alleen volwassenen kwamen. En in dat alles mocht het kind geen kind zijn.

Gemengde ontvangst

Notes to John wordt in de Engelstalige pers gemengd ontvangen. Sommige recensenten vinden dat het boek er eigenlijk niet hoort te zijn: met dit privémateriaal over privébesognes heeft niemand nog zaken, aangezien de betrokkenen alle drie overleden zijn. Anderen vinden dan weer dat het boek nieuw licht werpt op de rest van Didions werk omdat de auteur zich hier voor het eerst op een andere manier laat zien.

In de meeste van haar boeken is Didion immers een betrokken maar grotendeels afwezige beschouwer. Dat is zelfs zo in het boek dat ze aan het schrijven was in de periode die in Notes to John behandeld wordt: het in 2003 verschenen ‘Where I was from’. Dat boek kondigt zich aan als een reflectie op haar eigen leven, maar het is in wezen een biografie van de plek waar Didion opgroeit en volwassen wordt: het Californië van de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw.

Op het einde van dat boek verschijnt Quintana als jong meisje ten tonele, in een scène die Didion doet beseffen dat haar Californische jeugd ver achter haar ligt. Notes to John laat voelen in welke tragische omstandigheden Didion die scène moet hebben geschreven. Omstandigheden van diepe onzekerheid, pijnlijke twijfel en aanstormend verlies: gevoelens die de vrouw op de kaft van het boek te allen prijze voor de fotograaf wou verbergen.