Gezegend zij het lezen: brief van een nieuwe literatuurpaus

In deze nieuwe rubriek gaat Jürgen Pieters dieper in op boeken waarover het bij ons verbazend stil blijft. De Leesneus als wijsneus.

De tijd van de eindejaarlijstjes is voorbij, ik weet het, maar toch wil ik nog iets zeggen over een boek dat vorig jaar hoog op mijn lijstje stond. In andere lijstjes heb ik het niet gezien.

Een dun boekje, 62 pagina’s, kost 6 euro. Bestaat uit twee delen: eerst een inleiding door William Marx, professor literatuur aan het Collège de France (het hoogst denkbare in het land van schrijver Marcel Proust) en dan de Franse vertaling van een brief van paus Franciscus uit de zomer van 2024.

Gezegend zij het lezen

Te onzent kreeg die brief over het belang van het lezen van literatuur in de geestelijke ontwikkeling van de mens geen aandacht, zelfs niet van kerkjurist Rik Torfs. Hij verscheen in de volle drukte van de Olympische Spelen op de website van het Vaticaan. In verschillende talen.

Bij Le Monde was de brief van de paus wel groot nieuws. Olympische Spelen of niet: Marx zond er een opiniestuk over in, waarvan een langere versie in dat wonderlijke boekje staat. Het verscheen bij uitgeverij Editions des équateurs als Louée soit la lecture (Gezegend zij het lezen).

Persoonlijke ontwikkeling

Op de website van het Vaticaan heet de brief Lettera del Santo Padre Francesco sul ruolo della letteratura nella formazione (Brief van de Heilige Vader over de rol van de literatuur in de opleiding). Die ‘opleiding’ is die van katholieke priesters, al zegt Franciscus er meteen bij dat zijn tekst breder gaat.

De literatuur is volgens hem immers van belang voor de persoonlijke ontwikkeling van elke christen. En het gaat nóg verder: ook wie zich geen christen wil noemen, zal zich er makkelijk in kunnen vinden.

‘Literatuur is goed voor ons’, is de boodschap, ‘omdat ze ons doet luisteren naar de stem van anderen.’ Ze voedt onze innerlijke wereld, ze doet ons actief meedenken. Literatuur brengt ook rust. ‘Een goed boek helpt ons om de storm in ons leven achter ons te laten’, schrijft de paus.

Geestdodende sociale media

De literatuur staat voor Franciscus tegenover geestdodende sociale media en andere snelle communicatievormen die ons geen tijd geven om vragen te stellen. Literatuur is het tegenovergestelde van ‘fake news’, het is de waarheid die altijd opnieuw ontdekt moet worden.

We slikken ook geen literatuur, we kauwen en herkauwen ze. Een goed boek scherpt onze concentratievermogens aan, vermindert de stress en de angst die ons leven al te zeer regeren.

Heidens maar heilzaam

Veel van de argumenten die Franciscus aanhaalt staan los van het christelijk geloof. Het zijn ideeën die tot ons zijn gekomen via de Grieks-Romeinse filosofie. In het vroege christendom was het heidense karakter van die traditie veel meer een probleem dan vandaag. De discussie erover staat bekend als het debat over de ‘spoliatio Aegyptorum’ (‘de plundering van de Egyptenaren’).

Ze gaat terug op twee passages in het boek Exodus waarin God zijn volgelingen niet alleen de toestemming geeft om de bezittingen van de Egyptenaren te plunderen, maar hen tegelijk oproept die heidense eigendommen bij de vlucht uit Egypte voor betere — lees: Joodse — doeleinden aan te wenden.

De hamvraag is of ware gelovigen zich mogen beroepen op heidense ideeën. Het antwoord is ja, op voorwaarde dat wat heidens is in de richting van het geloof wordt getrokken.

Het standpunt van Franciscus is zeer verwant met dat van kerkvader Sint-Augustinus: lezen is een vorm van bekeringsarbeid. Uit óngelovige teksten moeten we kennis halen die we kunnen transformeren naar de christelijke boodschap. De Italiaanse filosoof Dante, die in de Divina Commedia zijn christelijk alter ego laat gidsen door de heidense dichter Vergilius, denkt hetzelfde.

Jezuïtisme

Voor Dante was Vergilius een christen zonder dat hij het wist, een auteur die het geloof uitdraagt zonder dat goed te beseffen. Dat Franciscus ook T.S. Eliot inroept, is trouwens ook geen toeval: de dichter van The waste land ontdekte pas later in zijn leven het christelijk geloof.

Franciscus beroept zich in zijn brief ook op minder christelijke auteurs als Marcel Proust en Jorge Luis Borges: zij dragen misschien wel niet expliciet het ware geloof uit, maar wie goed leest zal volgens de paus zien dat ze de centrale overtuigingen ervan delen.

Wie dat jezuïtisme van het zuiverste water vindt, heeft natuurlijk een punt. Franciscus ís een jezuïet, een met ervaring met literatuuronderwijs: op zijn 28ste gaf hij les aan een Argentijns lyceum. Hij leerde er iets dat voor de leraren van vandaag interessant kan zijn: verplicht leerlingen nooit een boek te lezen, maar creëer omstandigheden waarin ze die boeken zelf kunnen ontdekken.

Dat is misschien wel de kern van Franciscus’ kijk op de literatuur. In een roman spreekt iemand tot ons en dat spreken zet aan tot reflectie. Zijn kijk op literatuur is fundamenteel bepaald door zijn kijk op het geloof. Het literaire woord is voor hem in vele opzichten zoals het woord van God: het is juist, het is goed en het is mooi. Maar het veronderstelt wel enige moeite van wie er zich voor openstelt. Geloven is werken, en lezen is dat ook.

Mentale gezondheid

Dat de literatuur goed is voor onze mentale gezondheid is trouwens een gedachte die de voorbije jaren almaar centraler staat. Boekendokters en poëzie-apothekers beroepen zich op dezelfde ideeën die ook Franciscus uitdraagt. Dat lezen ook een negatieve impact kan hebben is voor Franciscus en voor die boekendokters niet aan de orde.

Gustave Flauberts Madame Bovary toont het nochtans aan: van lezen kun je radeloos worden. Franciscus zal het vast geen tegenwerping vinden. Voor hem is Emma Bovary ongetwijfeld een bewijs van zijn punt: je moet de juiste boeken vinden om het goede te ontdekken. Emma Bovary las de verkeerde boeken en ze las verkeerd.

Vroeger had de Kerk een handig instrument om dat eerste te verhelpen: de index van verboden boeken. Van verdorven letteren is in Franciscus’ brief geen sprake meer. Vandaag gaat het bij de paus alleen nog over het goede lezen, en over hoe de juiste boeken daar de weg toe kunnen openen.

De brief herinnert eraan hoe zeer ons denken over lezen gevormd is door een christelijk waardenkader. De vrijzinnige lezer kan zich intussen troosten met de pendant van de ‘spoliatiogedachte’ (een kerkelijke instelling die onrechtmatig in het bezit is gekomen van een goed dat oorspronkelijk aan een andere kerkelijke entiteit toebehoorde, is verplicht dit goed terug te geven). Want wat ooit in een christelijk kleedje werd gestopt, kan ook weer van dat kleedje ontdaan worden.

‘Terug naar de bronnen’, zeiden Erasmus en veel andere humanisten. Lezen maar!