Healing fiction: uit het Oosten iets nieuws?

In ons westerse denken is literatuur van bij het begin verbonden geweest met de idee van gevaar. Het gevaar dat de lezer zich verliest in de teksten, waardoor hij zich laat meeslepen. Het is waarom Plato de dichters uit zijn ideale staat verbant: ze brengen het hoofd van de mensen op hol, hun verzinsels mikken te veel op het gevoel. Tegenover de dichter staat bij Plato de filosoof: die gebruikt zijn verstand.

Ook bij Aristoteles is de idee dat literatuur gevaarlijk kan zijn – en dat in zekere zin ook móét zijn – een kerngedachte. Van daar ook zijn befaamde catharsis. Loutering komt er maar als we eerst gelezen hebben over wat ons bedreigt of bang maakt.

Terwijl Plato de literatuur wil verbieden, wijst Aristoteles erop dat we er ons voordeel mee kunnen doen. Net omdat we erover gelezen hebben kunnen we de angst te boven komen.

Vooral als het over de tragedie gaat, maakt Aristoteles zijn punt: tragische teksten moeten gevaarlijke situaties afbeelden en er tegelijk voor zorgen dat we er voldoende afstand van kunnen nemen. Denk aan Oedipus, die zijn vader vermoordt en zijn moeder huwt. We kijken ernaar, leven mee, maar beseffen tegelijk: ons zal het met wat we nu weten niet overkomen.

Catharsis

Bij Aristoteles steunt de catharsis op twee samenhangende principes: herkenbaarheid en afstand. De toeschouwer herkent zich in de situaties waarin Oedipus zich bevindt (‘dit zou ook mij kunnen overkomen’), maar er is tegelijk de nodige afstand. In het samengaan van die twee principes zit de catharsis, de zuiverende werking van de literatuur.

Als er geen herkenbaarheid is, kan er dus geen catharsis zijn. We moeten ons kunnen inleven. Maar ook de afstand is cruciaal: als de toeschouwer zich volkomen identificeert met wat er in de fictie gebeurt – ‘Oedipus, c’est moi’ – kan er van zuivering geen sprake zijn.

Don Quijote en Emma Bovary zijn van dat laatste de mooiste voorbeelden uit de literatuurgeschiedenis. Beiden gaan ten onder aan de gedachte dat de boeken die ze lezen over hen gaan. Of beter: ze vinden dat hun leven een afspiegeling moet zijn van de fictieve levens waarover ze lezen.

Healing fiction

Uit het Verre Oosten bereiken ons de jongste jaren boeken die de theorie van Aristoteles over de zuiverende werking van literatuur op zijn kop lijken te zetten. Healing fiction is men het genre wereldwijd gaan noemen: de romans in kwestie gaan niet over gevaarlijke of tragische situaties, maar ze moedigen bij de lezer het verlangen aan om het leven te leiden van hun hoofdpersonages.

Maar anders dan in Don Quijote of Madame Bovary is dat geen leven in het teken van spanning, passie en vertier. Het is een leven van rustige vastheid, van stille verbondenheid met het alledaagse. Geen verhalen van wild en ontregelend verlangen, wel van kalmte en mindfulness.

Genre

De trend kwam aangewaaid uit Zuid-Korea en Japan. Bij uitgeverij Meulenhoff verscheen eerder deze maand een titel die het genre uitstekend belichaamt: Welkom in de Hyunam-dong boekwinkelvan de Koreaanse schrijfster Hwang Bo-Reum. Het werd in het land van herkomst een overrompelend succes in 2022. Wereldwijd volgden talrijke vertalingen.

De roman vertelt het verhaal van een jonge vrouw uit Seoel die alles heeft wat moet: een universitaire opleiding, een goede job, een gerespecteerde echtgenoot. Toch gaat ze zoals velen in haar omgeving ten onder aan die opgelegde idealen. Ze geeft haar vertrouwde leven op en opent een zelfstandige boekwinkel. Ze volgt haar eigen droom.

Lotgenootschap

Net als zoveel andere voorbeelden uit het genre speelt ook het boek van Bo-Reum zich af op één vaste stek. Nu eens zijn dat winkels (De buurtwinkel van tweede kansen van de Zuid-Koreaan Ho-Yeon Kim), dan weer eet- en drinkgelegenheden (Het restaurant van de herinneringen van Yuta Takahasi ofHet mysterieuze Kamogawa café van Hisashi Kashiwai, beiden Japanse schrijvers). Hier is het dus een boekhandel, net als in de intussen bekende reeks van Satoshi Yagisawa, die zich afspeelt in de Morisaki bookshop in Tokio.

Hier komen mensen binnen en buiten, en tussendoor vertellen ze hun verhaal. Over kleine en grote gebeurtenissen in het leven, maar steevast zijn het verhalen die draaien rond veerkracht en lotsgenootschap. Hun verhalen verbinden: ze zorgen ervoor dat de personages zich minder alleen voelen. En ze dragen die gevoelens in één beweging over op de lezer. Die, zo wil het de wet van dit nieuwe genre, zich beter gaat voelen, niet omdat hij zich ver verwijderd weet van de personages in de roman, maar omdat hij zich ermee verbonden voelt.

Ratrace

Bij Aristoteles is catharsis het gevolg van de door de auteur goed voorbereide plotwending waar de tragedie naartoe werkt. In healing fiction is er van een plot nauwelijks sprake: er gebeurt niet zoveel. Elke dag is er hetzelfde tafereel met kleine variaties. Deze of gene klant komt de boekwinkel binnen en doet zijn verhaal. Verdriet en tegenslag kunnen deel uitmaken van dat verhaal, maar altijd is er een stevige ondertoon van hoop, rust en liefde.

De personages die de Hyunam-dong boekwinkel bevolken, proberen allen te ontsnappen aan de ratrace van een maatschappij die gericht is op almaar meer, almaar sneller en harder. Ze onthaasten, staan stil bij de dingen; ze nemen de tijd om naar elkaar te luisteren. En ze drinken koffie, veel koffie.

Comfort food

Lezers die van literatuur verwachten dat ze schuurt en schampt, en en passant ook nog eens uitdaagt, zullen in de healing fiction heel zeker hun meug niet vinden. Daarvoor is het allemaal te voorspelbaar, te gewoontjes, te oppervlakkig.

Er wordt in dit genre weinig ‘werk’ verwacht van de lezer: gewoon meesurfen op de golven van het verhaal, what you see is what you get. Geen dubbele bodems, geen te ontrafelen symboliek, geen literaire fijnproeverij. Op zich is dat geen probleem: voor comfort food ga je ook in het leven buiten de boeken niet naar een sterrenrestaurant.