Mijn gedacht? Julian Barnes over onze nood aan standvastigheid

‘Als de feiten veranderen, verandert uw mening dan ook?’ De redactie van het tijdschrift Knack maakt al enige tijd reclame met die slogan. Die blijkt ontleend aan de Britse econoom John Maynard Keynes, nadat iemand hem wees op een mogelijke onstandvastigheid in zijn denken. Eerst zei die dit en daarna het omgekeerde van dit. ‘Als de feiten veranderen’, zei hij, ‘dan pas ik mijn mening aan.’

In welke precieze context Keynes dat zei, weet ik niet. Maar telkens als ik dat over Knack hoor, word ik een beetje kregelig. Alsof de redactie van een tijdschrift de feiten zomaar paraat heeft. Alsof daarna die redactie de feiten gewoon geeft als ze die heeft. Alsof feiten gewoon feiten zijn. Maar vooral: alsof mensen hun mening baseren op feiten.

In zijn pas verschenen essay ‘Changing My Mind’ plaatst de Britse romanschrijver Julian Barnes die uitspraak van Keynes tegenover die van Francis Picabia, de Franse schilder uit het begin van de twintigste eeuw die even vaak van stijl veranderde als van kleren. ‘Onze hoofden zijn rond’, zei Picabia, ‘zodat onze gedachten van richting kunnen veranderen.’ (Op een tijdschrift dat met die slogan adverteert, zou ik me dan weer onmiddellijk abonneren.)

Lijdend voorwerp

‘Ik ben van gedacht veranderd.’ Voor Barnes veronderstelt die zin iets waarvan neurowetenschappers intussen al lang weten dat het een fictie is: het bestaan van een ‘ik’ dat controle heeft over de gedachten die in het ronde hoofd van dat ‘ik’ rondtollen. Een ‘ik’ dat aan het stuur zit van het denken en geen moment de controle over dat stuur verliest. Zo werkt het dus niet. Ons ‘ik’ is het fictieve product van ons denken, geenszins het onderwerp van een zin waarin dat denken lijdend voorwerp is.

Veranderingen in ons denken zien we steevast als verbeteringen in dat denken, schrijft Barnes ook. Wanneer we van gedacht veranderen, denken we dichter bij de waarheid te komen. Ons oude denken is in die redenering een vergissing die we wel eens op het conto durven schrijven van ons vroegere ik, de naïeve, jonge variant van de almaar scherper ziende persoon die we geloven te worden.

Simenon

Toen hij een beginnend schrijver was, vond Barnes de romans van Georges Simenon maar niets. Dat de bedenker van ‘Maigret’ vond dat hij recht had op de Nobelprijs Literatuur leek de jonge Barnes een voorbeeld van zelfoverschatting zonder weerga. Vandaag behoort Simenon tot zijn favoriete auteurs. Voortschrijdend inzicht? Of gewoon de wondere werking van een lichaamsdeel waarvan we de mysteries nog lang niet doorgrond hebben?

Bijzonder vermakelijk zijn de pagina’s waarin Barnes zijn stemgedrag overloopt. In de loop van zijn volwassen leven heeft hij voor bijna alle partijen wel eens gestemd. Voor Labour, de Conservatives, de Liberal Democrats, de Liberals, de groenen, de Women’s Equality Party. ‘De vraag is’, zegt Barnes, ‘ben ik naarmate de jaren vorderden van gedacht veranderd, of veranderden die partijen van profiel?’ Het tweede lijkt hem minstens even waarschijnlijk als het eerste.

Rubik

Changing my Mind wordt in de recensies die ik las gezien als een tussendoortje, goed voor drie bolletjes, waar Barnes er doorgaans vier of vijf krijgt. Daar valt ongetwijfeld iets voor te zeggen. Changing My Mind is geen meesterwerk zoals verschillende van Barnes’ romans dat wél zijn – mijn favoriet blijft ‘De papegaai van Flaubert’ uit 1984 – maar voor een tussendoortje van deze schrijver ruil ik maar wat graag vele boeken van mindere goden in.

In het Engels klopt het boek af op net geen zestig pagina’s. Het verscheen bij de onafhankelijke uitgeverij Notting Hill Editions, opgericht door de in 2017 overleden speelgoedmagnaat Tom Kremer. Die veroverde in de jaren tachtig van de vorige eeuw de wereld met de productie van de Rubikkubus. Op zijn tachtigste besliste Kremer zijn liefde voor de literatuur te volgen en een uitgeverij te beginnen die zich zou richten op de edele kunst van het essay schrijven. (Die switch was overigens geen verandering van gedachten: als grote literatuurliefhebber wist Kremer al langer dat boeken speelgoed voor volwassenen zijn.)

Essay

Changing my Mind ontstond als een reeks van vijf kortere teksten die Barnes oorspronkelijk voorlas op de radio, in een BBC-programma over het essay. Essays zijn oefeningen in het denken: de geestelijke vader van het genre – Montaigne – heeft het zo bedoeld. In die oefeningen is het denken altijd in beweging, en dat moet ook. De essayist weet waar het denken begint, maar niet waar het hem of haar heen brengt.

Dat de Britse schrijfster Zadie Smith (een generatie jonger dan Barnes) een van haar essaybundels ooit dezelfde titel gaf is geen toeval. Essays zijn oefeningen in het veranderen van gedacht, het voorzichtige bijsturen van het denken, in een streven dat weigert rechtlijnigheid als het grootste goed te zien.

Memoires?

De kern voor Barnes ligt hier. In ons leven veranderen we een aantal keer serieus van gedacht. We zouden blind moeten zijn als we dat niet inzagen, vindt hij. Maar in de regel geloven we in de continuïteit van ons denken. Althans: we houden vast aan die illusie. Wie geen bochten maakt, heeft gewoon geen gezond verstand.

In Changing My Mind kijkt Barnes meer achteruit dan vooruit. Met zijn gevorderde leeftijd – Barnes is een eind in de zeventig – zou het tegendeel verbazen. Herinneringen aan zijn jeugd en zijn ouders, aan zijn vroegste baan als redacteur van de Oxford English Dictionary, aan zijn in 2008 overleden partner (over wie het ontroerende ‘Levels of Life’ gaat), larderen de soms geestige, soms melancholische bespiegelingen over het meanderen van ons denken.

Barnes is hier confessioneler dan in eerdere beschouwende teksten waarin hij het ook over zijn eigen leven heeft. De late leeftijd maakt de lippen allicht losser, al blijft hij een Britse meester van de ’tongue in cheek’.

Zijn deze essays de voorbode van omvangrijkere memoires? Ik hoop het zeer. Barnes is altijd een van mijn grote literaire liefdes geweest. En ik zie me op dat punt niet van gedacht veranderen.