fbpx


Cultuur, Geschiedenis, Politiek
Het verleden in dozen

Het belang van archieven




Historisch bewustzijn veronderstelt dat men het verleden op de een of andere manier aanwezig houdt. Dat is een mentaal proces, maar niet enkel mentaal. De mogelijkheid om het verleden aanwezig te houden, heeft ook materiële en organisatorische kanten. Het archief en de archiveringspraktijk spelen hierbij de hoofdrol. Archieven moeten de bronnen voor ons historisch weten namelijk bewaren en ontsluiten. Het zijn zogenaamde arsenalen van geschiedenis. Dit wil zeggen dat archieven instituten zijn waar de bronnen van de manier waarop we…

Niet ingelogd - Plus artikel - log in of neem een gratis maandabonnement

U hebt een plus artikel ontdekt. We houden plus-artikels exclusief voor onze abonnees. Maar uiteraard willen we ook graag dat u kennismaakt met Doorbraak. Daarom geven we onze nieuwe lezers met plezier een maandabonnement cadeau. Zonder enige verplichting of betaling. Per email adres kunnen we slechts één proefabonnement geven.

(Proef)abonnement reeds verlopen? Dan kan u hier abonneren.


U hebt reeds een geldig (proef)abonnement, maar toch krijgt u het artikel niet volledig te zien? Werk uw gegevens bij voor deze browser.

Start hieronder de procedure voor een gratis maandabonnement





Was u al geregistreerd bij Doorbraak? Log dan hieronder in bij Doorbraak.

U kan aanmelden via uw e-mail adres en wachtwoord of via uw account bij sociale media als u daar hetzelfde e-mail adres hebt.








Wachtwoord vergeten of nog geen account?

Geef hieronder uw e-mail adres en uw naam en we maken automatisch een nieuw account aan of we sturen u een e-mailtje met een link om automatisch in te loggen en/of een nieuw wachtwoord te vragen.

Uw Abonnement is (bijna) verlopen (of uw browser moet bijgewerkt worden)

Uw abonnement is helaas verlopen. Maar u mag nog enkele dagen verder lezen. Brengt u wel snel uw abonnement in orde? Dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Heeft u een maandelijks abonnement of heeft u reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw abonnement bij voor deze browser en u leest zo weer verder.

Uw (proef)abonnement is verlopen (of uw browser weet nog niet van de vernieuwing)

Uw (proef)abonnement is helaas al meer dan 7 dagen verlopen . Als uw abonnementshernieuwing al (automatisch) gebeurd is, dan moet u allicht uw gegevens bijwerken voor deze browser. Zoniet, dan kan u snel een abonnement nemen, dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw gegevens bij voor deze browser of check uw profiel.


Historisch bewustzijn veronderstelt dat men het verleden op de een of andere manier aanwezig houdt. Dat is een mentaal proces, maar niet enkel mentaal. De mogelijkheid om het verleden aanwezig te houden, heeft ook materiële en organisatorische kanten. Het archief en de archiveringspraktijk spelen hierbij de hoofdrol.
Archieven moeten de bronnen voor ons historisch weten namelijk bewaren en ontsluiten. Het zijn zogenaamde arsenalen van geschiedenis. Dit wil zeggen dat archieven instituten zijn waar de bronnen van de manier waarop we ons verleden kunnen beschrijven, in verzekerde bewaring zijn gegeven. In het archief ligt in die zin de kracht van de herinnering vervat.

De archivaris is de professionele informatiebeheerder en -bemiddelaar van het archief.

Wat doet zo’n stofjas?

Eerst en vooral zorgt hij ervoor dat het materiaal voor zijn archief tijdig en zo volledig mogelijk verworven wordt. Op die manier verzekert hij de integriteit van het archief en kan hij na verloop van tijd een inschatting maken van het verschil tussen wat er is, en wat er is geweest. Een archief is voor een deel ook altijd een ruïne.

Natuurlijk kan men in archieven niet álles bewaren maar dat hoeft ook niet. De selectie van wat bewaard wordt en wat niet, is een volgende delicate opdracht van de archivaris. Want wat willen we bewaren? Een regel zou kunnen zijn dat we zoveel mogelijk bewaren en zo weinig mogelijk vernietigen. Binnen bepaalde grenzen die altijd onscherp zullen blijven, zal de archivaris daarbij rekening houden met wat mensen die na ons komen aan onze tijd belangrijk kunnen vinden. Zo kan hij ook het onbelangrijke herkennen als dat wat men, zonder dat men het zich later moet berouwen mag vernietigen. Waardevol is dus datgene wat voor het onderzoek van toekomstige generaties van belang is.

Maar wat zal van belang zijn? Het zou naïef zijn om die vraag te beantwoorden met ‘het belangrijke’. Dat is immers niet het antwoord, maar de benoeming van het probleem. Want samen met de groei van de informatie, groeit ook de informatie waarvan niemand op voorhand kan zeggen of ze het onderwerp van toekomstige historische interesse zal worden, of definitief onopgemerkt zal blijven. Een beschaving die als geen andere beschaving vóór haar zichzelf historiseert, is dus gedwongen een heel speciale relatie met de onbekende toekomst uit te bouwen. Ze zal het heden ook moeten leren bekijken met de ogen van de toekomstige historicus.

Vervolgens ontsluit de archivaris het archief onderzoeksneutraal. De onpartijdigheid van de archivaris is een maatstaf voor zijn vakbekwaamheid.
Hij brengt orde aan in wanorde, met het oog op een efficiënt en oordeelkundig gebruik en met in achtneming van een paar archivalische principes.
Dit zijn onder andere het structuurbeginsel, dat zegt dat een archief een geheel is waarvan de historisch bepaalde eigen structuur niet mag worden verstoord, maar zo nodig moet worden hersteld. Of het bestemmingsbeginsel, dat zegt dat het archiefstuk alleen binnen de context van het archief waarin het is opgenomen, juist, volledig en overeenkomstig zijn oorspronkelijke functie kan worden geïnterpreteerd.

De archivaris ontwikkelt hierbij na verloop van tijd archivalische intelligentie. Hij leert de beperkingen van de archivalische representatie kennen, de dekkingsgraad van zoekresultaten, en kan zo een bepaalde zoek- of onderzoeksvraag vertalen in een archiefvraag.

Is dat maatschappelijk belangrijk?

Omdat het aanbieden van het archief aan verschillende gebruikersgroepen het uiteindelijke doel is, laat de archivaris tenslotte toe dat iedereen, onder bepaalde voorwaarden en vereisten, toegang heeft tot een zo ruim mogelijk aantal archiefstukken. Hij beantwoordt vragen van gebruikers en faciliteert onderzoek. De archivaris zorgt er natuurlijk voor dat vertrouwelijke gegevens over personen of instellingen worden beschermd, en wel zonder dat er informatie teloor gaat. De archivaris werkt zo niet enkel mee aan een grotere uitstraling van zijn archief maar ook aan de uitstraling van de archiefvormer, de personen of instellingen die het archief produceren waarvan hij de archivaris is.

Dat dit alles ook politiek van uitzonderlijk belang is, heeft George Orwell onovertroffen geïllustreerd in zijn dystopische roman 1984.

Orwell schetst in zijn boek het beeld van een perfect totalitair ingerichte maatschappij. En zijn hoofdpersonage Winston Smith is niet toevallig een archivaris. Waarom heeft Orwell een archivaris gekozen om de essentie van een totalitaire staat mee te karakteriseren?
Winston Smith heeft de taak om in het zogenaamde waarheidsministerie de politieke en administratieve akten van gisteren en eergisteren zodanig te herschrijven dat ze zich voegen naar de nieuwe, veranderde eisen van het regime. Het nieuwe beleid haalt daaruit zijn legitimatie. Dit wil zeggen dat het verleden, door het archiefwerk van Smith, politiek beschikbaar wordt gemaakt.
Dat totalitaire regimes kunnen beschikken over de levens van individuen en groepen in het heden, is bekend. Wat Orwell doet is dat beeld vervolledigen. Want door zich ook het verleden toe te eigenen, maakt het totalitarisme zich meester van de totale identiteit van individuen en collectieven. Of we die zijn, of geweest zijn, of iemand totaal anders, of we zelfs ooit bestaan hebben, dat wordt, in plaats van verzekerd te zijn in archieven, in het totalitarisme beschikbaar. Dit wil zeggen dat de rol van de archivaris in een totalitair systeem erin bestaat het verleden constant aan de eisen en wensen van het heden, dus aan die van de huidige machthebber aan te passen.

Het verleden dienstbaar maken

Men zou kunnen opmerken dat het herschrijven van het verleden in functie van het heden toch een courante praktijk is onder historici. Waarom zouden we de biografieën van historische personen of nationale geschiedenissen steeds herschrijven, anders dan om ze aan te passen aan de interesses of inzichten van de huidige dag? Dat klopt. Uiteraard vervult de receptie van het verleden politiek en cultureel actuele functies. Wat we historisch weten, en hoe we dit weten beoordelen, verandert inderdaad afhankelijk van de interesses in het heden. Ook de beschikbaarheid van bronnen van historisch weten verandert. Maar het probleem hoe we de middelen waarmee men historische verklaringen motiveert moeten beschermen, is van een totaal andere orde. Cruciaal is dat de bronnen waarop historici zich beroepen om te zeggen wat het geval was zélf geen functie mogen worden van hun momentane, actuele interesses.

Dit wil dus zeggen dat, complementair aan het opzet van Orwell, waar de totalitaire heerschappij over onze identiteit tot uitdrukking komt in een archivalische praktijk waarin het verleden permanent in functie van het heden wordt aangepast, de archivaris in een liberale maatschappij de elementair- politieke functie vervult de bronnen van ons historisch weten politiek indisponibel, niet beschikbaar te houden.
Met andere woorden, in de professionele zorg voor de bronnen van onze steeds wisselende, context-afhankelijke zelf-historisering, beschermt de archivaris ons tegen politiek-actief geïnteresseerden die graag een ander verleden hadden gehad. Ambitieuzer kan men de functie van een archivaris moeilijk beschrijven.
De onafhankelijkheid van degenen die het archief verzekeren tegenover de interesse in het verleden van degenen die het archief produceren en gebruiken, is politiek en cultureel van het allergrootste belang.

Het is heel opvallend hoe intensief we vandaag op individueel en collectief vlak met het verleden bezig zijn. Het belang van culturele toe-eigening van een verleden komt op verschillende niveaus en in verschillende contexten, zowel individueel als collectief, zowel persoonlijk als politiek, geregeld aan de orde. Denk aan het debat over de canon, over dekolonisering, over herinneringscultuur, de neutraliteit van de overheid, het belang van goed geschiedenisonderwijs enzovoort.

De kans is klein dat die zorg en bekommernis in de toekomst zal afnemen, en daarmee wordt ook het erkennen van het belang van het vakkundig beheer van archieven steeds urgenter.

[ARForms id=103]

Geraard Goossens

Geraard Goossens is filosoof, en archivaris bij de VRT.

Dit artikel delen


Als abonnee kan u dit artikel gratis verspreiden via sociale media en doorsturen naar uw vrienden. Zij zullen dit artikel volledig kunnen lezen zonder abonnee te zijn of zonder een (proef)abonnement te nemen. Zij krijgen bij het lezen de vermelding dat dit artikel door u wordt aangeboden. Als u dit via email doorstuurt, wordt het emailadres van uw vriend niet genoteerd in de databank.

Commentaren en reacties


Kijk vooraf even op onze Spelregels en technische problemen
Commentaar open
Reacties - klik hier
Als ingelogde bezoeker kan u hier de reacties lezen en deelnemen aan het debat.
Reacties - klik hier
Als ingelogde bezoeker kan u hier de reacties lezen en deelnemen aan het debat.