Mirabilia zijn geen miracula

Het boeiende mirakeldebat dat Rob Lemeire op deze website op gang bracht werd al in de 13de eeuw door Thomas van Aquino beslecht.

Rob Lemeire heeft in Rationeel geloven in mirakels op 20 april een boeiend debat op gang gebracht (op het moment van schrijven, de middag van 25 april, zijn er al 150 reacties). Thomas van Aquino heeft in de 13de eeuw het probleem ‘mirakel’ evenwel al opgelost in een zin die ook voor atheïsten acceptabel is.

Aquino maakte een onderscheid tussen ‘miracula’ en ‘mirabilia’. Een miraculum was iets wat (nog) niet te verklaren was, een mirabilium wat zo uitzonderlijk was dat het ons onverklaarbaar leek. Ondertussen heeft de verwetenschappelijking ons geleerd dat nagenoeg alles wat in het verleden een miraculum leek, achteraf bekeken een mirabilium was. Nagenoeg alle wonderlijke genezingen die het evangelie ons aanbiedt, zijn vandaag te verklaren vanuit het psychosomatische. Zelfs het grote wonder van de opstanding van Jezus (zo ze effectief heeft plaatsgevonden) is vandaag perfect verklaarbaar.

Kruisdood?

Een gekruisigde stierf namelijk niet aan zijn verwondingen maar aan koolstofdioxidevergiftiging, als gevolg van een cardiovasculaire collaps die ook bij verkeersongevallen wordt vastgesteld, zo stelde de Duitse historicus Johannes Fried recent. Het CO2 kon, door de harmonicabeweging tussen zich steunen op de voetrust en het zich laten hangen aan de armen, niet meer uitgeademd worden en stapelde zich op in de ‘cavitas pleuralis’ of holte tussen beide longen. Die is quasi leeg en daarom heerst er normaal een onderdruk, zodat de verstikking uitgesteld wordt.

Het eerste wat gebeurt bij vergiftiging is dat het slachtoffer bewusteloos raakt. De moderne behandeling, die reeds in 1852 toegepast werd, is een pleurapunctie waardoor het ‘besmette’ vocht in de holte, samen met het CO2, afgedreven wordt en de longfunctie tijdelijk herstelt.

Volgens Fried beschreef Hippocrates de techniek al. Het vocht is een mengsel van bloed en een waterig ‘chylothorax’ of lymfe. We begrijpen nu waarom Johannes 19:34 insisteert dat er water en bloed stroomde uit de wonde die de soldaat met zijn lans maakte om te zien of Hij dood was. Dat heeft men lange tijd medisch absurd geacht. Het blijkt nu een zeer accurate beschrijving te zijn van een opmerkzame ooggetuige.

Komt daarbij dat als je de tijdsaanduiding van de evangeliën ernstig onderzoekt, Hij maximum zes uur, en waarschijnlijk slechts twee à drie uur aan het kruis had gehangen. Daarom toonde Pilatus zich bij Marcus 15:44 ook zo verbaasd omdat Hij al overleden was, want de doodstrijd bij een kruisiging bedraagt normaal (door de voornoemde harmonicabeweging) twee à drie dagen.

Als Hij evenwel een geslaagde pleurapunctie had ondergaan, en zijn benen niet gebroken werden omdat men dacht dat Hij al dood was, dan was het niet ondenkbaar dat Hij anderhalve dag later bij bewustzijn kwam. Zeker omdat hij, volgens Johannes 19:39-40, vakkundig verzorgd werd met mirre (een ontsmettingsmiddel) en aloë (een middel dat wondheling bevordert), ongeveer honderd litra’s (zowat 30 kilo) en in linnen doeken werd gewikkeld. Een bijna perfecte behandeling, die absurd zou geweest zijn als men gedacht had dat Hij dood was. Zoals het absurd zou zijn geweest dat de vrouwen de dag na de sabbat met kruiden naar het graf gingen (LK 24:1) – de man zou anderhalve dag dood zijn geweest. Wie gaat nu extra kruiden op een lijk smeren dat al excessief gezalfd was?

Charismatisch figuur

Er wordt bij hoog en bij laag beweerd dat dat medisch onmogelijk is. Herodotos vertelt echter in zijn ‘Historiai’ over een man die door koning Darius aan het kruis was geslagen, maar er af werd gehaald werd toen de koning zich realiseerde dat hij hem eigenlijk nodig had (7:194). Ook Flavius Josephus vertelt hoe hij van Titus de toestemming kreeg om drie bekenden van het kruis te halen, waarvan er één het ook overleefde (Vita 420-421). Het is dus niet denkbeeldig (hoewel ongewoon) dat iemand in specifieke omstandigheden een kruisiging kon overleven. En het was niet abnormaal dat de tijdgenoten zo’n overlevende gingen aanzien voor een verrezene, zeker als het om een charismatisch figuur ging.

Een opstanding werd in die tijd overigens niet onmogelijk geacht. Het fenomeen van schijndoden was bekend, zoals in de evangeliën blijkt bij het dochtertje van de overste van de synagoge, Jaïrus (MK 5:35-42; MT 9:18, 23-25; LK 8:49-55). Ook de profeet Elia had een dergelijk wonder verricht (I Koningen 17:7-22). En er was de opwekking van Lazarus geweest (JH 11:39-44), die mogelijk metaforisch ‘dood’ was geweest, maar in hongerstaking was gegaan.

God dobbelt niet

De verrijzenis van Jezus was dus geen miraculum maar een mirabilium, en het enige mirakel dat we overhouden is inderdaad – zoals Rob Lemeire ook stelt – dat wat door Leibniz geconstateerd werd, ‘waarom is er iets en is er niet niets?’ De Big Bang dus, ‘ontdekt’ door de katholieke priester van de Franstalige UCL (in Leuven) Georges Lemaître.

De discussie tussen miracula en mirabilia is daarom een overbodige. Er gebeuren inderdaad onverwachte dingen en waarom zouden wij ons daar niet over mogen verwonderen? Maar mirakels? God dobbelt niet, volgens Einstein. Waarom zou Hij een heelal met natuurwetten hebben ontworpen om die daarna als een goochelaar te overtreden?