Psychologen maken ons weerloos

De psychologie regeert het Vlaamse land. We hechten hoe langer hoe meer belang aan het al dan niet wetenschappelijke oordeel van gedrags- en gevoelsdeskundigen. Dagelijks worden in alle soorten media psychologen en afgeleiden geraadpleegd om zowat elke maatschappelijke uitdaging te benaderen vanuit hun expertise, of moet ik zeggen ‘gevoel’?

De laatste jaarweek startte met een resem psychologen, therapeuten en coaches die op radio en televisie analyses maakten over de familiale context aan de kersttafel of net het gebrek daaraan. Inclusief de traditionele kersttips over hoe een tafelruzie te vermijden, goede voornemens succesvol waar te maken of om te gaan met een cadeauvergissing.

De feestweek sloten we af met het nieuwsbericht dat in 2024 zowat 6.500 peuters bij een psycholoog op consultatie zijn geweest. Bijna 50 procent meer dan in 2023. Het ouderschap zou volgens experten geconfronteerd worden met almaar moeilijkere maatschappelijke omstandigheden, hetgeen een weerslag op hun jonge kinderen heeft.

Gelukszoekers

Anders dan bij harde wetenschappen is de studie van de geest grotendeels gebaseerd op assumpties die voortschrijden uit vergelijkende studies met en tussen mensen. Er circuleren binnen het domein van de psychologie dan ook meerdere interpretaties en visies. Ondanks deze wetenschappelijke onzekerheid is het maatschappelijk belang ervan erg groot.

Dit overdreven empathisch belang is het gevolg van jarenlange progressieve dominantie in cruciale maatschappelijke instellingen als onderwijs, media en middenveld. Dat is niet het resultaat van altruïsme, wél van hedonisme. Niet de gemeenschap maar het eigen ik staat sinds de jaren ’50 hoe langer hoe meer centraal in de egocentrische zoektocht naar gelukkig zijn.

Altijd en overal welzijn

Gaandeweg vertaalden we geluk door welzijn. Een ware welzijnsdoctrine heeft ons het laatste decennium opgezadeld met een wildgroei aan welzijnsstudies, -opinies en -beleid. Die feelgood-fetisj heeft de gevoelensmarkt geen windeieren gelegd. Tot in het kleinste dorp vind je vandaag één of andere gedragsdeskundige. Is het geen gediplomeerde psycholoog, dan moeten de dorpsbewoners het met een therapeut of coach stellen om hun innerlijke ik te helpen ontrafelen.

Bij elke twijfel of hindernis hebben we tegenwoordig een psychologische handleiding nodig. Elke zichzelf respecterende gedragsexpert schreef wel al eens een boek dat lezers assertief, zelfzeker, evenwichtig of gewoonweg gelukkig leert zijn. Alleen kookboeken deden het op 25 december waarschijnlijk nóg beter onder de kerstboom.

Kleenex

Waarom je vandaag onzeker, wantrouwig of maniakaal bent heeft ergens een grondslag. In de zetel bij de psycholoog met het doosje Kleenex binnen handbereik, moet een emotionele tocht naar in het verleden onverwerkte pijnen, teleurstellingen en frustraties oprakelen die gaandeweg verdrongen werden. Rollen de tranen, dan weet de geestesdokter dat de traumatische bestemming in het verschiet ligt.

In het televisieprogramma Het Huis doet Eric Goens hetzelfde, maar in een mooiere setting en zonder de negen vervolgsessies. Op het verleden kan je immers altijd rekenen om oogvocht te helpen produceren. Hoewel mijn karikaturale voorstelling het beroep te veel oneer aandoet, vraag ik mij oprecht af of psychologische begeleiding het natuurlijke proces van introspectie en zelfontplooiing niet even vaak verstoort als helpt?

Allemaal slachtoffer

Zelfreflectie en zelfontplooiing brengen immers verantwoordelijkheden met zich mee zoals een moeilijk gesprek voeren om een openstaand conflict te beslechten, constructief omgaan met kritiek of simpelweg leed aanvaarden. De maatschappelijke tendens neigt daarentegen naar slachtofferschap. Problematisch gedrag spruit volgens deskundigen quasi altijd voort uit persoonlijke traumatische ervaringen of maatschappelijke ongevoeligheden die van elkeen een slachtoffer maken.

Het gaat zo ver dat slachtofferschap als uitgangspunt voor wangedrag en onverantwoordelijkheidszin geldt. Sommige biologische en culturele eigenschappen versterken dit uitgangspunt nog. Vrouwen, kinderen of culturele en sociale minderheden zijn per definitie de sigaar in onze westerse samenleving en mogen daarom vaker de ‘slachtofferkaart’ trekken wanneer de verantwoordelijkheden worden uitgedeeld.

Straffeloos

De samenleving is ondertussen doordrongen van deze slachtoffercultuur, waardoor het steeds moeilijker wordt om burgers op hun verantwoordelijkheden en plichten te wijzen. Het sluitstuk van een op aansprakelijkheid gebaseerde gemeenschap is de sanctie. Maar wanneer de schuld wordt doorverwezen naar het traumatische verleden, schuift ook de straf mee door. Deze evolutie zien we niet alleen op gemeenschapsniveau, maar ook in de klas, op de werkvloer en in de gezinssfeer.

Elke vorm van wangedrag wordt psychologisch ontleed tot aan de traumatische kern, waardoor de dader een patiënt wordt en de straf een behandeling. Streng zijn we alleen nog voor wie of wat het leed dat aan de oorsprong van het wangedrag ligt heeft veroorzaakt. Deze progressieve verschuiving van responsabiliteit heeft tegelijk gezorgd voor een afkalving van verantwoordelijkheidszin en burgerzin, met als enige resultaat méér wangedrag.

Weerloos

De constante nadruk op welzijn en persoonlijk geluk heeft van onze samenleving een individualistisch gezelschap zonder enige vorm van gemeenschapszin gemaakt. Het is nochtans net die gemeenschapszin die ervoor zorgt dat mensen boven zichzelf uitstijgen en een steeds betere versie van zichzelf worden, in het belang van hun naasten en de integrale gemeenschap waar ze deel van uitmaken.

Daarentegen heeft de onhaalbare zoektocht naar eigengeluk een slachtoffercultuur voortgebracht die ons weerloos heeft gemaakt tegen elke vorm van tegenslag. Net nu we in een tijd leven waarin de uitdagingen in sneltempo op ons afkomen en onze individuele en gemeenschappelijke weerbaarheid meer dan ooit op de proef zullen worden gesteld.