Megalopolis: ongeziene flop of shakespeareaans meesterwerk?

Megalopolis, Francis Ford Coppola’s magnum opus, wordt nu al schertsend ‘Megaflopolis’ genoemd. Het is het duurste cinematografische fiasco sinds de film Heaven’s Gate. Dat de 86-jarige regisseur van Gouden Palmwinnaars volledige artistieke vrijheid omarmt met deze ambitieuze, visueel verbluffende film en niet bang is om op eigen kosten de grenzen van zijn creativiteit te verleggen lijkt niemand nog te beseffen.

Wat zijn de drie ingrediënten van een succesvolle film? ‘Een goed verhaal, een goed verhaal en een goed verhaal’, is het antwoord van heel wat filmkenners. Kan of wil Coppola zo’n logisch opgebouwd verhaal niet vertellen in dit episch sciencefictiondrama over de toekomst van een utopische stad? Zo lijkt het wel, en niemand zal de verwarrende, onsamenhangende verhaallijn van Megalopolis ontkennen.

Van de regisseur die met The Godfather het prototype van het narratief perfecte Hollywoodmodel realiseerde, is dat wel verrassend. In dat strak gestructureerde maffia-epos vinden we letterlijk alle ingrediënten van een ‘goed verhaal’ terug. Zo zien we er onder meer de twee wendingspunten en op het einde van de film, in de laatste minuut, de climax en de kerngedachte: sluit de vrouw buiten in een paternalistische maffiafamilie. In het allerlaatste beeld gaat voor de echtgenote van de peetvader dan ook letterlijk en figuurlijk de deur dicht.

Een fabel

Niets van dit alles in Megalopolis, door Francis Ford Coppola een ‘fabel’ genoemd. In de betekenis van een ambitieus en symbolisch verhaal dat de ‘condition humaine’ onderzoekt op een megaschaal. Cinematografisch spectaculair, met indrukwekkende sets, futuristische stadsscènes en met een visuele grandeur die verwijst naar klassiekers als Metropolis en Ben Hur.

Megalopolis in Coppola’s film is niet zomaar een gewone stad. Het is een hyperbolische, bijna onwerkelijke constructie, die fungeert als een spiegel voor de ideale maar onhaalbare droom van de mensheid. Dat idee van de stad als een symbool van macht, cultuur en vooruitgang is geïnspireerd door Rome, dat in de antieke wereld werd gezien als het centrum van beschaving en autoriteit.

Niet alleen vroeger maar ook vandaag nog. Je kan bijvoorbeeld overwinningen triomfantelijk vieren door te paraderen achter een Romeinse adelaar, de Aquila, symbool voor absolute macht en militaire superioriteit. Bart De Wever (N-VA) deed het ons voor bij zijn verkiezingsoverwinning. Of je kan in een film als Gladiator II, inclusief bloeddorstige haaien, de zeeslagen in het Colosseum doen herleven met een supergladiator die op het einde zijn mama terugvindt. Of je kan, minder simplistisch dan, Rome als rijke voedingsbodem gebruiken voor filosofische reflectie.

Alle wegen leiden naar Shakespeare

Megalopolis speelt zich af in de stad New Rome en trekt parallellen tussen de val van de Romeinse republiek en de toekomst van de Verenigde Staten. Cesar Catilina (Adam Driver) is een visionair architect die het wonderbaarlijk materiaal megalon heeft uitgevonden om daarmee een utopische, idealistische toekomst te creëren.

Tegenover hem staat burgemeester Franklyn Cicero (Giancarlo Esposito) die vasthoudt aan een wereld vol hebzucht en persoonlijke belangen en de oude orde wil behouden. Cicero’s dochter Julia (Natalie Emanuel) zit daar tussenin en wanneer Julia verliefd wordt op Cesar, haar Romeo, zitten we meteen bij de ‘Bard’s star-crossed lovers’.

Al in de openingsscène van de film, net nadat Cesar de tijd heeft gestopt, citeert hij Hamlets beroemde monoloog met het meest geciteerde vers uit de wereldliteratuur. ‘To be or not to be’ is een vraag, zo kinderlijk eenvoudig, maar wel gesteld aan de hele mensheid. Shakespeareaanser kan je niet beginnen.

Ook de rest van de film ademt de grootste dramaturg aller tijden. Megalopolis toont mensen die worstelen met morele dilemma’s. De complexe karakters, de politieke intriges, de machtsspelletjes, de universele menselijke conflicten en de diepgravende thematiek rond ambitie, macht, verraad, familie en idealisme: ze zijn allemaal te vinden in deze film en in de 37 toneelstukken van Shakespeare.

Zijn tijd ver vooruit

Megalopolis kende een bijzonder tumultueuze productie en kan je vergelijken met films zoals Citizen Kane of Blade Runner, die eerst als mislukkingen werden beschouwd maar later werden geherwaardeerd als innovatieve meesterwerken die een cultstatus kregen.

Citizen Kane is volgens velen nu de grootste film aller tijden. Een klassieker geprezen om zijn revolutionaire technieken in filmkunst en storytelling, die al veertig jaar bovenaan de lijst van de beste film ooit gemaakt staat.

Bij de première werd Blade Runner, net als Megalopolis, beschouwd als veel te complex in vergelijking met de gangbare Hollywoodnormen van populaire sciencefictionfilms. Vandaag wordt het werk beschouwd als een van de invloedrijkste sciencefictionfilms aller tijden, baanbrekend werk in het genre.

Ook Coppola’s film is een gedurfde, complexe en ambitieuze poging om een cinematografische visie te creëren met een onconventioneel, artistiek project dat zich totaal niet aan de eisen van commerciële films houdt. Om het te omschrijven met de woorden van het hoofdpersonage Cesar Catilina, die hiermee de allerlaatste woorden van Shakespeares magiër Prospero citeert: Megalopolis is ‘de stof waar dromen van gemaakt zijn’.

Misschien wordt Megalopolis ooit wel de film die de ‘beste film aller tijden’ van vandaag onttroont, het Belgische Jeanne Dielman?