Nosferatu: gedoemd tot eeuwig leven

Robert Eggers’ vierde film Nosferatu is een prachtige herinterpretatie van de stille filmklassieker Nosferatu: Eine Symphonie des Grauens, het tijdloze meesterwerk van F.W. Murnau dat de basis legde voor het genre ‘horror’. Nosferatu is Roemeens voor ‘ongewenste’ en wordt in de volksmond vertaald als ‘vampier’.

Dracula is een figuur van verleiding en morele corruptie die fungeert als een reflectie op victoriaanse angsten over seksualiteit, immigratie en de opkomst van de wetenschap. Wat op de victoriaanse vrouw afkomt is niet meer of niet minder dan de ‘antichrist’, een geperverteerde Christus die geen bloed geeft om ons te laten leven maar ons bloed drinkt opdat hij zelf zou leven.

Dat kwade komt natuurlijk niet van binnenin, van Engeland, maar uit verre duistere oorden, uit Transsylvanië, om bij ons de vrouwelijke seksualiteit te doen ontwaken. Die onschuldige Engelse maagden worden dan ‘vamps’ en onze mannen moeten dat bestrijden met geloof (het kruis en de staak), bijgeloof (look en de monnikskap) en bloedtransfusies van de moderne wetenschap.

Bloeddorstige vampier

Na een tachtigtal Draculaverfilmingen mogen we wel aannemen dat de plot bekend is, zodat we vandaag een Draculafilm bekijken zoals de Grieken hun beroemde tragedies: niet om te zien wat er gebeurt, maar hoe het gebeurt.

Het verhaal volgt de jonge Engelse makelaar Jonathan Harker, die naar Transsylvanië wordt gestuurd om Londens landgoed te verkopen aan de mysterieuze graaf Dracula. Tijdens zijn verblijf in het kasteel van Dracula ontdekt Harker dat de graaf een bloeddorstige vampier is.

Psychisch gestoorde gek

Dracula reist vervolgens met het schip de Demeter naar Londen en vrijwel onmiddellijk na zijn aankomst ontstaat er een vreemde connectie tussen de graaf en Renfield, een psychisch gestoorde gek die lijdt aan het waanbeeld dat hij zichzelf extra levensenergie kan geven door insecten op te eten.

In Engeland breidt Dracula zijn invloed uit waarbij hij onder andere Harkers verloofde, Mina Murray, in zijn macht krijgt. Mina’s vriendin Lucy wordt het eerste slachtoffer van Dracula’s aanvallen. Professor en vampierenjager Abraham Van Helsing probeert Lucy te redden door haar te doden met een staak in het hart. Harker, Mina en Van Helsing verenigen zich om Dracula te vernietigen.

Vervang Londen door de fictieve Duitse stad Wisborg, graaf Dracula door Orlok, makelaar Jonathan Harker door Hutter, Renfield door Knock, Mina door Ellen en professor Abraham Van Helsing door Albin Eberhart von Franz, en je hebt het scenario van Nosferatu: Eine Symphonie des Grauens, de allereerste Duitse verfilming van Bram Stokers notoire gotische roman.

Stoker was toen al tien jaar overleden en die naamsveranderingen moesten in 1922 maskeren dat de makers van Nosferatu: Eine Symphonie des Grauens de auteursrechten niet hadden betaald.

Overtuigende vertolkingen

Waar het originele Nosferatu sterk leunde op zijn expressionistische stijl en visuele suggestie, legt Eggers de nadruk op een veel meer psychologische benadering van de vampiermythe. De graaf is minder een klassieke monsterfiguur en meer een manifestatie van zijn innerlijke demonen.

Bill Skarsgårds vertolking van de graaf is ijzingwekkend in zijn stiltes: hij spreekt weinig, maar als hij spreekt is het met een diepe grafstem. Het is een vertolking die zowel afschrikwekkend als tragisch is. Acteur Nicholas Hoult brengt als Thomas Hutter een gevoel van wanhoop en vervreemding in zijn rol.

De opoffering van Ellen, vertolkt door Lily-Rose Depp (dochter van), waarbij ze haar eigen leven geeft om Orlok te verslaan, krijgt een veel diepere betekenis dan in de originele film. Een andere mooie rol is weggelegd voor Willem Dafoe, een rationele wetenschapper, maar ook iemand die gelooft in de mogelijkheid van bovennatuurlijke krachten: zowel de man van de wetenschap als de man van het occulte.

Von Caligari zu Hitler

In 1947 verschijnt het boek Von Caligari zu Hitler van de Duitse socioloog en filmcriticus Siegfried Kracauer die hierin de relatie onderzoekt binnen de Duitse films tussen de twee wereldoorlogen en de opkomst van het nazisme. Kracauer stelt dat de films uit die tijd inzicht bieden in de psyche van de Duitse samenleving en haar rol in het omarmen van het fascisme.

Zo interpreteert Kracauer de pionier van de Duitse expressionistische cinema Das Cabinet des Dr. Caligari als een symbolische uitdrukking van de autoritaire geest die de Duitse samenleving in de vroege jaren twintig doordrong. Nosferatu: Eine Symphonie des Grauens beschouwt Kracauer als een uitdrukking van de sfeer van angst, onzekerheid en chaos die kenmerkend was voor de toenemende hunkering naar autoriteit en controle.

De figuur van de vampier, graaf Orlok, is dan de sinistere en oncontroleerbare kracht, een metafoor voor de angst voor de ‘andere’ en de toenemende hunkering naar absolute autoriteit van een Duitse ‘Führer’. Naar welke absolute autoriteit zouden Robert Eggers Nosferatu en de zesduizendtal horrorfilms die sinds 1947 werden gemaakt kunnen verwijzen?