Dante’s Goddelijke Komedie: de hoogste der gezangen

Waarom en wanneer moet iemand de biografie van een boek schrijven in plaats van het levensverhaal van de schrijver? Ik kan een paar redenen bedenken. Omdat we te weinig weten over de schrijver? Of omdat het boek een of meerdere schrijvers heeft die er op zich verder niet zo toe doen?

Homerus is een goed voorbeeld van dat eerste. Na al die eeuwen weten we nog altijd niet precies wat zijn aandeel is geweest in de Ilias en de Odyssee. De Bijbel is een voorbeeld van het tweede. Wie daar de pen vasthield, is absoluut ondergeschikt aan de boodschap.

Onlangs verscheen in de VS een biografie van La Divina Commedia die een bijkomend antwoord op mijn beginvraag formuleert. De biografie van een boek kan zinvol zijn als boek en auteur zo goed als samenvallen. Dat is bij het meesterwerk van Dante zeker het geval: de auteur is tegelijk het hoofdpersonage.

Het boek – geschreven door Dante-kenner Joseph Luzzi – laat meteen zien wat biografieën van belangrijke werken voor hebben op biografieën van schrijvers. Levensverhalen van schrijvers eindigen in de regel bij de dood van de schrijver. Maar wie de biografie van een boek schrijft, hoeft daar niet te stoppen: vaak komt het leven van een klassiek werk pas echt goed op gang na het overlijden van de schrijver.

Levenswerk

Er is ongetwijfeld nog een reden waarom een biografie van La Divina Commedia vandaag meer zin heeft dan nog eens een biografie van de schrijver. Van Dante hebben we al meer dan voldoende goede levensverhalen. Boccaccio schreef er al een rond het midden van de 14de eeuw, een paar decennia na Dante’s overlijden.

Wie vandaag meer wil weten over leven en werk van Dante heeft dus keuze. Recent verschenen studies van Marco Santagata (2012), van John Took (2020) en van Alessandro Barbero (2020), die alle uitvoerig ingaan op de historische en biografische omstandigheden waarin Dante zijn levenswerk schreef. (Dat laatste boek is ook in het Nederlands vertaald.)

Een donker woud

De nieuwe biografie van de Goddelijke Komedie is niet het eerste boek van Luzzi over Dante. Luzzi is hoogleraar letterkunde aan Bard, een ‘liberal arts college’ in de staat New York. Al meer dan een decennium doceert hij over Dante.

In 2015 verscheen van zijn hand het bijzonder ontroerende ‘In a Dark Wood’. Die titel verwijst naar het donkere woud uit het eerste vers van de Goddelijke Komedie, waarin Dante wakker wordt bij het begin van zijn helletocht. In zijn boek brengt Luzzi verslag uit over een crisis in zijn eigen leven: zijn vrouw, hoogzwanger van een dochter, wordt het slachtoffer van een zwaar verkeersongeluk. Het meisje wordt gered, de moeder niet. Ik werd op eenzelfde moment vader en weduwnaar, schrijft Luzzi.

Aanstekelijk

Luzzi vertelt hoe hij door de lectuur van Dante zijn diep verdriet kon te boven komen. De dichter van de Goddelijke Komedie slaagde erin hem zeven eeuwen na datum te troosten en, vooral, hem te gidsen. Dante hielp hem in een nieuwe fase van zijn leven, een waarin hij de herinnering aan zijn vrouw kon verzoenen met een mogelijke nieuwe liefde.

In a Dark Wood is in vele opzichten een indrukwekkend boek. Niet alleen door dat aangrijpende persoonlijke verhaal, maar ook omdat Luzzi erin slaagt dat verhaal te verweven en te verdiepen met uiteenzettingen over Dante’s meesterwerk. Luzzi kent de Goddelijke Komedie door en door, en hij heeft ook een uitstekende pen. Diepgravend en toch behapbaar, verstandig en toch aanstekelijk.

Divina

Luzzi’s nieuwste boek over Dante heeft niet de persoonlijke insteek van het vorige, maar het is daarom niet minder overtuigend. In tien korte hoofdstukken (de tekst klopt af op net geen 180 pagina’s) geeft hij een overzicht van hoe het La Divina Commedia sinds de eerste verschijning verging.

Toen heette de tekst (afgewerkt door Dante’s zoon, na het overlijden van zijn vader in 1321) nog gewoon Commedia. Het adjectief (oorspronkelijk bedacht door Boccaccio) kwam er pas halfweg de 16de eeuw, in een Venetiaanse druk die de geschiedenis van de literatuur wezenlijk veranderde.

Petrarca

Dante koos ervoor om zijn meesterwerk in de volkstaal te schrijven. Toen zeker geen evidente keuze, maar het bleek een gouden zet. Dante zette er de toon mee voor al die Italiaanse meesters die tot vandaag in zijn voetspoor volgen.

Toch, laat Luzzi zien, was het enthousiasme voor het werk aanvankelijk niet unaniem. Petrarca keek neer op La Divina Commedia: echt belangrijke literatuur kon in zijn ogen alleen in het Latijn. (Dat vond hij overigens ook van zijn eigen in het Italiaans geschreven poëzie.)

Andere vroege lezers van Dante stoorden zich dan weer aan de manier waarop hij het belang van de literatuur van de oudheid ophemelde, door het hoofdpersonage te laten leiden door Vergilius. Een groot auteur, dat wel, maar een heiden.

Monster

Ook tijdens de verlichting waren er die Dante maar matig apprecieerden. Luzzi citeert voltaire, die de Goddelijke komedie ‘een monster van een tekst’ vond. Voor hem waren Dante’s verzen veel te emotioneel. Goede literatuur moest zich voor Voltaire uitsluitend op de rede richten.

Pas in de romantiek kwam de canonisering van Dante’s meesterwerk echt goed van de grond, stelt Luzzi. Dichters als Shelley en Byron zongen de lof van de verzen waarin ze hun eigen idealen verwoord zagen: bij Dante staan voor hen de kracht van de verbeelding en de muzikaliteit van de taal voorop.

Dante vandaag

Ook in de twintigste eeuw blijft de poëzie van Dante aanspreken: bij grote modernisten als T.S. Eliot, James Joyce en Ossip Mandelstam, maar daarna ook bij letterkundigen die erop wijzen dat ook lezers die het geloof van Dante niet delen, aan de Goddelijke komedie veel kunnen hebben.

Afsluiten doet Luzzi met een hoofdstuk over vandaag: over Dante die verschijnt in videospellen, maar ook in de intussen blijkbaar onvermijdelijke discussies over de politieke incorrectheid van dode ‘witte’ schrijvers. Dante wordt vandaag door sommigen voor racist, homohater en islamofoob versleten.

Luzzi lijkt er gerust in: wanneer iemand over honderd jaar zijn biografie van de Goddelijke Komedie zal aanvullen, worden die woke reacties weinig meer dan voetnoten. De Divina Commedia blijft in de woorden van paus Paulus VI ‘de hoogste der gezangen’.