fbpx


Geschiedenis

Dekoloniseren: Benno Barnard in gesprek met Yves T’Sjoen



Aangeboden door deze bibliotheek


Dit plus-artikel wordt u aangeboden door deze bibliotheek die voor u een abonnement nam.

Vindt u het interessant? Neem dan vandaag uw eigen gratis proefabonnement van 30 dagen.



Onlangs hield Benno Barnard een dubbelgesprek met Yves T'sjoen (UGent) over het dekolonisatie debat. Een weerslag daarvan leest u vandaag bij Doorbraak. Over al te veel problematisering en denkslonzigheid rond witte, mannelijke en eurocentrische literatuur en dies meer. 'Wat is er verdomme toch aan de hand met onze universiteiten?'  Yves T’Sjoen: 'Het onderwerp dekolonisering (van westers erfgoed, cultuur en taal) leidt tot soms verhitte debatten. Niet alleen de Europese canon moet worden gedekoloniseerd, ook onze eurocentrische en postkoloniale manier van…

Niet ingelogd - Plus artikel - log in of neem een gratis maandabonnement

U hebt een plus artikel ontdekt. We houden plus-artikels exclusief voor onze abonnees. Maar uiteraard willen we ook graag dat u kennismaakt met Doorbraak. Daarom geven we onze nieuwe lezers met plezier een maandabonnement cadeau. Zonder enige verplichting of betaling. Per email adres kunnen we slechts één proefabonnement geven.

(Proef)abonnement reeds verlopen? Dan kan u hier abonneren.


U hebt reeds een geldig (proef)abonnement, maar toch krijgt u het artikel niet volledig te zien? Werk uw gegevens bij voor deze browser.

Start hieronder de procedure voor een gratis maandabonnement





Was u al geregistreerd bij Doorbraak? Log dan hieronder in bij Doorbraak.

U kan aanmelden via uw e-mail adres en wachtwoord of via uw account bij sociale media als u daar hetzelfde e-mail adres hebt.








Wachtwoord vergeten of nog geen account?

Geef hieronder uw e-mail adres en uw naam en we maken automatisch een nieuw account aan of we sturen u een e-mailtje met een link om automatisch in te loggen en/of een nieuw wachtwoord te vragen.

Uw Abonnement is (bijna) verlopen (of uw browser moet bijgewerkt worden)

Uw abonnement is helaas verlopen. Maar u mag nog enkele dagen verder lezen. Brengt u wel snel uw abonnement in orde? Dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Heeft u een maandelijks abonnement of heeft u reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw abonnement bij voor deze browser en u leest zo weer verder.

Uw (proef)abonnement is verlopen (of uw browser weet nog niet van de vernieuwing)

Uw (proef)abonnement is helaas al meer dan 7 dagen verlopen . Als uw abonnementshernieuwing al (automatisch) gebeurd is, dan moet u allicht uw gegevens bijwerken voor deze browser. Zoniet, dan kan u snel een abonnement nemen, dan mist u geen enkel artikel. Voor 90€ per jaar of 9€ per maand bent u weer helemaal bij.

Als "Vriend van Doorbraak" geniet u bovendien van een korting van 50% op de normale abonnementsprijs.

Reeds hernieuwd, maar u ziet toch dit bericht? Werk uw gegevens bij voor deze browser of check uw profiel.


Onlangs hield Benno Barnard een dubbelgesprek met Yves T’sjoen (UGent) over het dekolonisatie debat. Een weerslag daarvan leest u vandaag bij Doorbraak. Over al te veel problematisering en denkslonzigheid rond witte, mannelijke en eurocentrische literatuur en dies meer. ‘Wat is er verdomme toch aan de hand met onze universiteiten?’ 

Yves T’Sjoen: ‘Het onderwerp dekolonisering (van westers erfgoed, cultuur en taal) leidt tot soms verhitte debatten. Niet alleen de Europese canon moet worden gedekoloniseerd, ook onze eurocentrische en postkoloniale manier van spreken, denken en handelen staat ter discussie, evenals de taal als instrument van macht.’

‘We moeten deconstrueren en problematiseren: de bordjes bij kunstwerken uit voormalige koloniën en voorstellingswijzen van de koloniale geschiedenis in schoolboeken, het pijnlijke en juridisch complexe verhaal van de roofkunst, representaties van rituelen en culturen in voormalig gekoloniseerde gebieden, standbeelden en andere verwijzingen naar het koloniaal verleden.’

‘Dekolonisering’

Benno Barnard: ‘Om te beginnen scharnieren al die debatten over dekolonisering, gender, identiteit en dergelijke op een academisch Bargoens dat de simplificatie van analyses en gedachten onvermijdelijk maakt.’

‘Zo las ik onlangs in De Morgen over het zogeheten patriarchaat dat de verkrachting van vrouwen sinds de dageraad van de westerse beschaving als cultuurgoed zou hebben doorgegeven. Wat dat patriarchaat dan precies zou behelzen wordt bekend verondersteld. De denkslonzigheid van de auteurs (het was een of ander collectief) veronderstelt dezelfde denkslonzigheid bij de lezers (een ander collectief).’

‘Ik wed dat die auteurs het woord ‘aartsvaders’ niet eens kennen, maar los daarvan: zat de werkelijkheid maar zo eenvoudig in elkaar! Had je behalve verkrachters en verkrachten maar witten en zwarten, goeien en slechten… eigenaardig, à propos, dat dezelfde mensen die 67 verschillende genderopties propageren in de context van seksueel geweld of ras plotseling een binaire redenering volgen.’

Taal

Benno Bernard: ‘We hebben het dus over taal. Laat ik nu nog maar eens zeggen dat ik blank genoemd wil worden. Het Nederlands biedt die nuance. Ik zie niet in waarom ik tot het enige ras zou behoren dat niet zelf mag kiezen hoe het aangeduid wil worden. Mijn grootste bezwaar tegen ‘wit’ is dat niemand gebaat is bij een ingebouwde tegenstelling: zwart en wit. Dat bevordert het manicheïstische redeneren maar. ‘Wit’ om een huidskleur aan te duiden is niets anders een anglicisme. Het gebruik ervan bewijst hoezeer wij ons – ons denken, onze identiteit – laten koloniseren door wat er toevallig beweerd wordt in het Engelstalige stuk van de wereld.’

‘Taal een ‘instrument van macht’? Zeker. Mij, ouwe sociaaldemocraat, is het een raadsel waarom hedendaagse activisten zo gretig en vooral kritiekloos de taal vereren van het grootste koloniale imperium uit de menselijke geschiedenis en van het zo gehate Amerikaanse imperialisme. Zeg ik, voor wie Engels iets heel anders is: Donne, Auden, Waugh.’

‘Tegelijkertijd zie ik niet in hoe we zonder taal zouden moeten communiceren. En een veel groter gevaar dan vermeende macht is de grenzeloze holheid van de terminologie waarmee een ander soort mensen dan ik als met een vliegenmepper om zich heen slaat.’

Dekolonisering en literatuur

Yves T’Sjoen: ‘Over dekolonisering en literatuur is de afgelopen jaren veel inkt gevloeid: over hoe wit, mannelijk en eurocentrisch de literaire canon van de Nederlandstalige literatuur is, over de beperkte blik (veelal “male gaze” en “white gaze”) die in al dan niet gecanoniseerde literatuur aan bod komt en hoe weinig gerepresenteerd hedendaagse lezers en schrijvers van kleur zich voelen. Schrijvers van kleur zijn, zoals vrouwelijke auteurs eerder, zijn lange tijd weggeschreven uit onze literatuurgeschiedenis.’

Benno Barnard: ‘Hoe zou de Nederlandse literatuur iets anders dan blank en eurocentrisch kunnen zijn? Schrijven Afrikanen dan soms niet zwart en afrocentrisch? Schrijf in godsnaam over je eigen wereld en niet om een of ander abstract ideologisch programma uit te voeren. De literatuur is toch van nature kritisch genoeg? Schreef Multatuli soms niet anderhalve eeuw geleden al over koloniaal onrecht, dat hij met eigen ogen had aanschouwd?

‘Dat is ook zo’n vervelend gevolg van al dat ongenuanceerde gediscussieer: de insinuatie dat de blanke mens de kolonisator is en de niet-blanke mens het slachtoffer, zonder de minste verfijning van dit axioma. Alsof de slavernij tot de renaissance geen Arabische aangelegenheid was. Alsof Afrikaanse volkeren hun buren soms niet verkochten aan Arabische en later blanke slavenhandelaars!’

‘Jazeker, het Europese model van wangedrag bleek uiteindelijk het meest succesvolle, dus kwantitatief is de Europese cultuur slechter dan de overige culturen. Maar je kunt ook zeggen dat de westerse beschaving een zelfreinigend mechanisme heeft ingebouwd gekregen dankzij het christendom, en dat je zeker in Europa een groot zoeklicht nodig hebt om nog mensen te vinden die slavernij en racisme niet als verwerpelijk beschouwen – al neemt het racisme onder simpele zielen misschien weer toe, onder invloed van extreemrechts allereerst, maar wellicht ook als resultaat van de nuanceloosheid en het constante tuchtigen van de Europese mens.’

Puriteinse gezemel

Benno Barnard: ‘Heeft onze literatuur stemmen van niet-blanken niet gehoord? Beslist – maar laten we redelijk blijven, er was tot voor kort ook geen massale hoeveelheid niet-blanke literatuur. Dat zal wel het verkeerde antwoord zijn, maar laat ik eraan toevoegen dat ik – die zelf al jaren het werk van de Hollandse Berber Asis Aynan onder de aandacht breng – maar al te graag kennis neem van interessante nieuwe schrijvers, waarbij hun huidskleur me geen reet kan schelen (al is dat ook weer de foute opmerking, want ik mag die huidskleur tegenwoordig juist niet negeren) (sorry, gebruikte ik me daar het n-woord) (jezus, al die rondkoppen om ons heen…) (dat zijn aanhangers van Oliver Cromwell) (dat was de vreselijkste aller puriteinen) (…).’

‘In ernst: dat puriteinse gezemel herinnert me aan de hysterische discussies (veeleer spreekkoren) van maoïsten, trotskisten en ontelbare andere ultralinkse facties een jaar of vijftig geleden. Ik droomde dat dat voorbij was. De gelijkhebberij keert blijkbaar altijd weer terug, in andere gedaanten, maar de structuren van het dogmatische discours blijven onveranderd.’

Wat de ‘mannelijke blik’ aangaat: die kun je een man moeilijk verwijten, nietwaar. Vrouwen hebben een vrouwelijke blik. Dat mannen lange tijd de literatuur hebben gedomineerd is onloochenbaar waar, maar dat is inmiddels al vele decennia niet meer het geval. De rest hangt hopelijk af van literaire kwaliteit.’

‘Leitkultur’

Yves T’Sjoen: ‘Een bekend begrip van Bassam Tibi, Duits-Arabische socioloog, is “Leitkultur”. De term is vooral in bepaalde Duitse politieke kringen salonfähig. Wanneer we vanuit historisch perspectief over de cultuur- en literatuurproductie van Europa spreken, kan dan sprake zijn van een witte “Leitkultur”, vooral gezien de geschiedenis van het oude continent? In hoeverre is het een bruikbaar begrip wanneer we naar de cultureel diverse actualiteit kijken, waar een gemeenschap van kleur de dagelijkse realiteit is?’

Benno Barnard: ‘Een cultuur wordt onvermijdelijk geleid door dat moeilijk precies te ontleden conglomeraat van erfelijke fenomenen, taal, collectieve ervaring, ritueel, gewoonte, noem maar op. Anders werd zo’n cultuur structuurloos. Dat is al bezig: vergis u niet, o lezer, we worden massaal gekoloniseerd door de neoliberale wereldorde en de Engelse taal. We geven de Nobelprijs aan een Afrikaanse schrijver, bravo, maar die schrijver schrijft wel in zijn – en ons aller – koloniale taal. Ik zei al dat het allemaal niet zo simpel was.’

‘Ik zie niet in wat er verkeerd zou zijn aan een blanke ‘Leitkultur’ en ik denk niet dat iemand van elders een andere ‘Leitkultur’ verwacht. Zo’n cultuur helpt een vreemdeling heel wat meer dan een amorfe zooi waarvan de vertegenwoordigers zeggen: “U doet maar, wij hebben zelf niets waardevols te bieden, mensenrechten bijvoorbeeld.” Hé, waarom staat hij anders voor de poort met het verzoek binnengelaten te worden, als hem achter die poort niets dan toxisch-mannelijke, wit-suprematistische, koloniaal-racistische verschrikkingen staan te wachten? Maar de waarheid is dat de huidige Europese cultuur alles bij elkaar best prettig is – en nu ik er zo over nadenk: waarschijnlijk de minst racistische in de wereldgeschiedenis. (Met hij bedoel ik ook de overige 66 genders natuurlijk.)’

Plaats opeisen

Yves T’Sjoen: ‘Een commentaar dat wel eens wordt gehoord is dat schrijvers van kleur om voor de hand liggende redenen hun plaats opeisen in het gesprek over literatuur. Zij hoeven die plek niet op te eisen, ze zijn deel van het literatuurlandschap. De canon van de Nederlandstalige literatuur is Europees gericht, maar ook op andere continenten zijn er bijzonder interessante schrijvers van kleur die in het Nederlands hun poëzie en romans schrijven.’

‘Het gaat over een andersoortige literatuur in het Nederlands, in contact met andere talen en culturen, waarin we een concept van literatuur aantreffen dat mogelijk niet met westerse maatstaven is te beoordelen. Antjie Krog, writer-in-residence aan de UGent, sprak in die termen over The Cry of Winnie Mandela (2003) van Njabulo Ndebele, wetende dat ook vele zwarte schrijvers zich in hun literatuurproductie gewoonweg, om welke reden ook, conformeren aan westerse noties van literaire cultuur en narratieve structuren.’

Westerse noties

Benno Barnard: ‘Die diaspora heeft al mijn sympathie. Dat zwarte schrijvers zich conformeren aan westerse noties. Misschien zijn het bruikbare noties? Ik denk niet dat iemand bezwaren heeft tegen andere narratieve tradities, waar onze maatstaven mogelijk op afglijden – dan is het misschien zinnig dat die schrijvers ons daar het een en ander over vertellen. Ik sprak begin 2021 in Stellenbosch met Fred Khumalo, die zijn eerste romans in het Zoeloe publiceerde en daarna op het Engels overschakelde. Hij koos dus voor de koloniale taal (of dacht u echt dat alleen Afrikaans een koloniale taal was?).’

‘In het Zoeloe had hij maar een paar honderd lezers, dat was de reden. Ik vroeg hem of hij in het Zoeloe anders schreef. Dat ontkende hij: “Zodra je een roman schrijft, vertel je volgens de min of meer geijkte patronen van de roman. Anders moet je met de oudjes rond een vuur mythen gaan zitten vertellen. Niks op tegen, maar dat werkt niet op papier, en zeker niet als je meer dan vijfhonderd lezers wil hebben.”

‘Misschien moeten we iets heel vervelends aanvaarden over de beschavingsgeschiedenis: je hebt winnaars en verliezers, modellen die succes hebben en andere die het loodje leggen. Uiteindelijk heeft tot op heden iedere cultuur het loodje gelegd, maar sommige culturen hebben hun ondergang omgezet in een andere werkelijkheid – de Romeinen bijvoorbeeld. Maar voorlopig is de westerse cultuur veruit de meest succesvolle, daar helpt geen dekolonisatie aan, want uiteindelijk verloopt ook die dekolonisatie geheel volgens westerse principes, met christelijk schuldgevoel als eerste beginsel…’

Kwaliteitseisen

Yves T’Sjoen: ‘Is het misplaatst om werk van schrijvers van kleur af te wijzen omdat het niet aan gangbare “kwaliteitseisen” voldoet? In hoeverre kan nog een sereen gesprek worden gevoerd wanneer kleur en ras in het spel zijn? Is het formuleren van deze vraag zelf moreel verwerpelijk, omdat de premisse van de vraag is dat de vraagsteller een notie opdringt van literaire kwaliteit?’

‘Moeten wij, schrijvers dezes, met onze privileges, nu even zwijgen na vele eeuwen van kolonisatie, toen nooit naar de mening van tot slaaf gemaakten en van gekoloniseerden is gevraagd? Het is waar en wanneer dan ook van het grootste belang onze positie voortdurend te bevragen, ons als schrijver en academisch onderzoeker bewust te zijn van de positie die we innemen, van waaruit wij over maatschappelijke kwesties, dus ook over literatuur, spreken.’

Schuldbelijdenis

Benno Barnard: ‘Dit lijkt me een onnodige vorm van schuldbelijdenis. Het herinnert mij iets te veel aan de publieke zelfverwerping in het China van de Grote Culturele Revolutie. De westerse literatuur is toch een schitterend iets? En niemand verbiedt Afrikaanse schrijvers toch om een afrocentrische literatuur te schrijven, desgewenst met haar eigen criteria? Als je dat ook weer van onze kijk afhankelijk maakt, ben je toch opnieuw aan het koloniseren? Zelfs dat ‘even zwijgen’ is zo koloniaal als vuurwater! En ‘niet aan gangbare kwaliteitseisen voldoen? Heus? Dat lijkt me even betuttelend als lagere eisen stellen aan een immigrantenkind: dan doe je maar één ding, dat kind kansen onthouden.’

‘Nee, het lijkt me veel verstandiger om zo spoedig mogelijk over dit hele onderwerp onze mond te houden en gewoon boeken te schrijven en boeken te lezen. Je eigen ‘positie’ onder het vergrootglas houden: dat is toch bij uitstek wat een schrijver altijd doet?’

‘Overigens: ‘tot slaaf gemaakte’? Veel vrijwilligers waren er anders niet. En je gebruikt nog steeds het woord slaaf. Je zou dus tot tot slaaf gemaakte gemaakte moeten zeggen. Maar dan ad infinitum, dus tot tot tot slaaf gemaakte gemaakte gemaakte… enzovoorts.
Ten slotte, wat is er verdomme toch aan de hand met onze universiteiten? Plaatsen van beschaafd meningsverschil, waarheen zijt gij gevloden? Botsingen van gefundeerde opinies, waar is uw lawaai? Schok der ideeën, waar is uw licht?’

Benno Barnard

Benno Barnard is een schrijver die meent dat het heden gewoonlijk ongelijk heeft.