Boualem Sansal: veroordeeld voor kritiek op islamisme

In Algerije is de schrijver Boualem Sansal veroordeeld tot vijf jaar gevangenisstraf. De aanklacht? ‘Ondermijning van de territoriale integriteit van Algerije’. In werkelijkheid is het zijn felle kritiek op het islamisme die hem deze straf opleverde.

Sansal, inmiddels 75 jaar oud, schreef jarenlang romans en essays waarin hij de politieke islam en de corruptie van het Algerijnse regime bekritiseert. Zijn werk leverde hem prijzen op in Europa, maar veroorzaakte woede bij de Algerijnse autoriteiten. Al in 2003 verloor hij zijn functie als hoge ambtenaar.

Hoewel hij recent de Franse nationaliteit aannam en van plan was naar Frankrijk te verhuizen, werd hij in november 2023 bij terugkeer in Algiers gearresteerd. De aanleiding: een interview waarin hij suggereerde dat een deel van West-Algerije oorspronkelijk Marokkaans was. Die opmerking werd opgeblazen tot een aanklacht van ‘ondermijning van de staat’.

Protest en ironie

Internationaal klonk protest: schrijvers als Salman Rushdie en Annie Ernaux eisten zijn vrijlating. Ook president Macron drong hierop aan, mede vanwege Sansals slechte gezondheid — hij lijdt aan kanker. Desondanks werd hij veroordeeld tot vijf jaar cel en een boete.

Sansal heeft altijd geprobeerd in Algerije te blijven, ondanks voortdurende dreiging. ‘Juist wanneer je land in gevaar is, moet je er zijn om te helpen.’ Maar zijn kritiek op het islamisme maakte hem een doelwit. In zijn roman 2084: Het einde van de wereld schildert hij een dystopische islamitische dictatuur na een nucleaire ramp. In essays legde hij parallellen tussen islamisme en totalitaire ideologieën.

Tijdens zijn proces verdedigde hij zich als patriot die gebruik maakte van zijn recht op vrije meningsuiting. Hij wilde zijn land juist helpen.

Terreur en prediking

In Gouverner au nom d’Allah (2013) analyseert Sansal hoe het islamisme Algerije na de onafhankelijkheid (1962) binnensloop, onder invloed van gevluchte islamisten uit het Midden-Oosten. Volgens hem verwelkomde Algerije deze ideologen, met fatale gevolgen.

De Iraanse revolutie van 1979 gaf islamisten wereldwijd hernieuwd zelfvertrouwen. De ‘heilige strijd’ werd geëxporteerd, eerst naar buurlanden, dan naar Europa, vooral Frankrijk. Islamisten streden onder de vlag van een kalifaat zonder plaats voor ongelovigen.

Sansal benadrukt dat het islamisme zich verspreidt via twee pijlers: terreur én prediking. Het islamisme radicaliseerde Algerije en leidde tot een burgeroorlog (1991-2006) met meer dan 200.000 doden. Hoewel militair onderdrukt, is het islamisme ideologisch nog springlevend, diep geworteld in de instituties en in de bevolking.

Islam versus islamisme

Sansal maakt, net als andere denkers zoals Bassam Tibi, een duidelijk onderscheid tussen islam (een respectabele religie) en islamisme (een politieke ideologie). Het islamisme wil religie, politiek en revolutie vermengen. Het is erop gericht de hele wereld te islamiseren.

Ook benadrukt hij het belang van het benoemen van het probleem. De neiging van westerse leiders om islamistisch geweld niet als zodanig te benoemen, noemt hij verraad — zowel aan soldaten als aan slachtoffers. Het vermijden van woorden als ‘islamisme’ leidt volgens hem tot miskenning van het gevaar.

Taboe op kritiek

Sansal stelt dat zelfs in Europa de discussie over islam nagenoeg onmogelijk is. Kritiek leidt tot beschuldigingen van islamofobie of racisme. De media en intellectuelen kiezen voor stilte. Hij wijst op voorbeelden als Salman Rushdie en Theo van Gogh. De angst voor gewelddadige reacties maakt open debat vrijwel onmogelijk.

Volgens hem is het islamisme inmiddels een gevestigde realiteit geworden. Door de combinatie van ideologische inzet en hoge geboortecijfers groeit het in kracht. De uitspraak van Yasser Arafat ‘we zullen Israël overwinnen dankzij de baarmoeder van onze vrouwen’ illustreert deze strategie.

Interne tegenstellingen en radicalisering

Sansal wijst ook op interne islamitische tegenstellingen, zoals die tussen soennieten en sjiieten. Hij waarschuwt voor het theocratisch model van Iran, waarin geestelijken boven de staat staan. Sommige sjiitische opvattingen, zoals de komst van een toekomstige Mahdi, een verlosser, dragen bij aan religieus extremisme.

Daarnaast stelt hij dat het islamisme territorium ‘sacraliseert’: de bouw van een moskee betekent dat het gebied tot ‘Dar el Islam’ wordt verklaard. Dit leidt tot conflicten met andere religies en tot uitsluiting van minderheden.

Islamo-gauchisme

Arabische regeringen tonen volgens Sansal een ambivalente houding: ze bestrijden de gewelddadige islamisten, maar leveren het religieus onderwijs over aan radicalen. Ook ziet hij een gevaarlijke alliantie tussen links activisme en islamisme. Deze stroming — later benoemd als ‘islamo-gauchisme’ — presenteert islamisten als vertegenwoordigers van onderdrukte volkeren.

De ‘Arabische Lente’, aanvankelijk gepresenteerd als democratische revolutie, noemt hij mislukt: het bracht alleen islamisten aan de macht, die de democratie gebruikten om de sharia in te voeren.

Hoopvolle stemmen

Toch ziet Sansal ook enkele hoopgevende tegenstemmen binnen de islam. Denkers als Abdelwahab Meddeb, Malek Chebel en Abdennour Bidar pleiten voor een islam van de Verlichting en scheiding van religie en staat. Maar zij blijven uitzonderingen. De meeste islamitische intellectuelen zwijgen, uit angst of onverschilligheid. Dit stelt jongeren bloot aan islamistische beïnvloeding.

De universiteiten in de Arabische wereld zijn volgens Sansal kwetsbare plekken zonder kritische traditie. Islamistische predikers hebben er vrij spel. En ook in Europa is de invloed van islamistische ideologieën in academische kringen voelbaar.

Les voor het Westen

Sansals werk toont dat islamisme niet alleen een probleem is van terreur, maar een ideologische strijd die de kernwaarden van westerse democratieën bedreigt. In Frankrijk, met zijn sterke scheiding van kerk en staat, wordt die strijd het hevigst gevoerd. Maar ook elders in Europa zullen de eisen van islamisten zich almaar nadrukkelijker manifesteren.

Dat Sansal vijf jaar celstraf kreeg is de absurde wraakzucht van het Algerijnse regime. Hij had het land al willen verlaten. Laat hem gaan.